آمار روستای فطرت آباد
گاه نوشتهای فرهنگی و اجتماعی محسن حسام مظاهری

در نسبت خاطره با امر واقع

(با مثال‌هایی از کتاب «دا؛ خاطرات سیده زهرا حسینی»)

 

اللهم! أرنا الآشیاء کما هی

(حدیثی منسوب به پیامبر اکرم)

 

تماشا آن کس را باشد که پیل را تمام دید

(مقالات شمس تبریزی)

 

 

تا هنگام برگذشت بر رودکده‌ی مورچه. گفت سالار آن لشگر مورچه: «ای مورچگان! درروید در جایگه‌های خویش. شما را فرونشکنند سلیمان و سپاه او. و ایشان بی‌آگاه که ندانند». بخندید سلیمان که سخن آن مورچه او را شگفت آمد و نیکو.

(قرآن کریم. نمل: 17و18. ترجمهی رشیدالدین میبدی)

در قرآن کریم، گونه‌های متنوعی از روایت به کار رفته است. یکی از نمونه‌های بدیع روایت‌های قرآن، داستان سلیمان و مورچه‌ها است؛ آیات 17 و 18 سوره‌ی نمل. در آیات قبلی، سخن از اعطای دانش به سلیمان و داود است و این‌که به سلیمان قدرت‌های شگفت‌انگیزی موهبت شد که یکی از آن‌ها «منطق الطیر» بوده است. سپس سپاه سلیمان تصویر می‌‌شود؛ متشکل از آدمیان و جنیان و پرندگان. تا این‌جا دوربین روای دانای کل، به تعبیر سینمایی‌ها «لانگ‌شات» است؛ تصویری در نمای باز و از بالا. اما بلافاصله بعد از این مقدمه، در آیه‌ی 18، ناگهان دوربین پایین می‌‌آید؛ مثل فیلم‌های مستند طبیعت. جهان روایی، از عالم آدمیان فروتر می‌‌آید و دوربین راوی به دنیای مورچگان وارد می‌‌شود. با دره‌ی مورچه‌ها مواجه می‌‌شویم و سالار آن‌ها که هشدارشان می‌دهد زودتر فرار کنند و پناه بگیرند چراکه «سلیمان و جنود»ش نمی‌فهمند: «و هم لایشعرون». جهان مورچه‌ها برای آن لشگر آدم و جن، جهان بیگانه‌ای است. جهانی است که به آن راهی ندارند و اساساً نمی‌بینندش. جهانی فرودست است. همان‌طور که جهان آدم برای مورچه فرادست است و غیرقابل نفوذ. برای همین است که فقط سلیمان صدای مورچه را می‌شنود و تبسم می‌کند1.

از این زوایه‌دید، که مورچه محوریت دارد، واقعه عبارت است از ورود لشگری از آدمیان و غیر آن‌ها به منطقه‌ی سکونت مورچگان، که به‌جهت نادانی لشگر برای ساکنان منطقه خطرآفرین است. برای همین سالار مورچه‌ها هشدار می‌دهد. حالا فرض کنید همین ماجرا را یکی از اعضای لشگر سلیمان، مثلاً یکی از سربازها، می‌خواست روایت کند و راوی، به اقتضایی، به‌جای نقل قول سالار مورچه‌ها، از یکی از سربازها درباره‌ی همین رخداد ورود به دره‌ی مورچه‌ها می‌خواست نقل قولی بیاورد. درآن‌صورت اصلاً چه دلیلی داشت سرباز درباره‌ی این رخداد چیزی بخواهد بگوید؟ به‌عبارت دیگر اساساً رخدادی نبوده که سرباز از آن حرف بزند. این‌که لشگر در مسیرش از دره‌ای رد شده، آن‌قدر معمولی و تکرارشونده است که نظر سرباز را به خود جلب نمی‌کند. عبور لشگر از آن دره، برای مورچه‌هایی که جان‌شان در خطر افتاده، رخداد مهمی‌ است؛ نه سربازهایی که اساساً توجه‌ا‌ی به زیر پای‌شان و مورچه‌ها ندارند که بخواهد این عبور برای‌شان مسأله شود. بی‌جهت نیست که سالار مورچه‌ها می‌گوید آن‌ها نمی‌فهمند. چون به‌عبارت بهتر: آن‌ها نمی‌توانند بفهمند. 

*

خاطره، روایتی است با زاویه‌دید اول شخص. روایتی که بنیادش بر فردیت یک فرد است: صاحب‌خاطره و آنچه او از تجربه‌های زیسته‌اش نقل می‌کند و نیز آن‌گونه که نقل می‌کند (ن.ک. کمری 1383). به عبارت دیگر خاطره محصول فرایندی سه‌مرحله‌ای است که از مشاهده و مواجهه‌ی فرد با یک تجربه یا موقعیت در ذهن او آغاز می‌شود و در مرحله‌ی دوم، بایگانی و حفظ آنچه که ثبت شده و نهایتاً در سومین مرحله، فراخوانی، بازخوانی و اظهار آنچه ثبت و حفظ شده را شامل می‌شود.

 

فرایند تولید خاطره

مرحله‌ی اول: مشاهده و ثبت 

خاطره، خوانشی است که فرد از گذشته‌ی خود دارد. بن‌مایه‌ی اصلی این خوانش، تصویری است که در ذهن فرد از مواجهه‌اش با یک موقعیت/وضعیت/رخداد نقش می‌بندد. نوعی تصویربرداری که در آن عامل ثبت، یک دستگاه بی‌روح با شیوه‌عملی مکانیکی و واحد و همیشگی نیست؛ بلکه یک انسان است. به‌تبع فرایند تصویربرداری و ثبت هم برنامه‌ای مکانیکی نیست، یک فرایند کیفی است که در آن عوامل مختلفی تأثیرگذار اند. عواملی که حول محور آن عامل انسانی ـ مشاهده‌گر/تجربه‌کننده/بعداً: راوی ـ تعریف می‌شوند و معنا می‌یابند. عواملی که به‌سان فیلترهایی، تصویری که از آن تجربه یا مشاهده در ذهن فرد منعکس شده و ادراک او از آنچه دیده و تجربه کرده را می‌سازند و رنگ و نقش و شکل می‌دهند. این عوامل را در چهار دسته می‌توان گنجاند:

1. محسوسات

نخستین فیلتر مؤثر بر ادراک ما و تصویری که از مشاهده یا تجربه‌ی یک رخداد یا وضعیت در ذهن ما نقش می‌بندد، طبعاً محسوسات ما است. آنچه که ما می‌توانیم در مواجهه با آن وضعیت، با حواس پنج‌گانه‌مان حس کنیم؛ ببینیم، بشنویم، لمس کنیم، ببوییم و بگوییم. ناگفته پیداست که کیفیت تجربه و مشاهده، بسته به کیفیت محسوسات ما دارد. توانایی‌ها و در مقابل ناتوانایی‌های حسی (مثل قدرت یا ضعف بینایی)، تأثیر مستقیمی‌ بر «آنچه حس می‌شود» می‌گذارند.

فرض کنید نزاعی جمعی در یک خیابان آغاز شده است. دو نفر ـ مثلاً دو همسایه ـ از یک جایگاه واحد و با فاصله‌ای نسبتاً دور ـ مثلاً روی پشت‌بام ساختمانی در همان حوالی ـ به آن حادثه نگاه می‌کنند. اولی قدرت بینایی بالاتری دارد و دومی‌ سوی چشم کم‌تری. برای همین گرچه هر دو از یک جا و به یک چیز می‌نگرند، اما آنچه «می‌بینند»، طبیعتاً یکی نیست. حالا فرض کنید با شنیدن سروصدا و از روی کنجکاوی، یکی دیگر از هم‌سایه‌های آن دو نفر هم خود را به پشت‌بام برساند. او برحسب تجربه، یک دوربین شکاری هم با خودش برده و شانه به شانه‌ی دو نفر دیگر، منتها با دوربین به صحنه‌ی نزاع می‌نگرد. باز هم طبیعتاً محسوس او از نگاه به آن صحنه، با محسوسات دو هم‌سایه‌ی دیگرش متفاوت است. بنابراین تا این‌جا با سه نوع کیفیت از دیدن آن صحنه مواجه‌ایم.

اما تفاوت محسوسات، صرفاً به تفاوت خصوصیات فیزیکی میان ادوات و ابزارهای حسی برنمی‌گردد. علاوه بر قدرت حس‌گر، «تربیت حسی» هم بر چگونگی و کیفیت محسوس تأثیر می‌گذارد. این‌جاست که پای عامل دوم به میان می‌آید: تجربیات.

2. تجربیات پیشین

عامل دیگری که در تکوین بن‌مایه‌ی روایت‌ها و خاطرات فردی نقش‌آفرین است، تجربیات پیشین فرد است. تجربه‌ی زیسته‌ی فرد راوی، نه فقط در ادراک، بلکه در خود فعل دیدن هم تأثیر‌گذار است. تفاوت آنچه یک مسافر معمولی و یک بلد راه با نگاه به آسمان شب می‌بینند و درمی‌یابند، متأثر از جنس نگاه‌شان است. همان است که سبب می‌شود بلد برحسب تجربه‌اش چیزی را در همان آسمان ببیند که مسافر از دیدنش ناتوان است؛ چون چنان تجربه‌ای ندارد.

تجربیات پیشین فرد، در انتخاب و گزینش آنچه به عنوان خاطره در ذهن ثبت می‌شود هم مؤثر است. (همه‌ی مشاهدات تبدیل به خاطره نمی‌شوند.) دو نفر را تصور کنید؛ آقای الف یک شهروند معمولی است که روزی برحسب اتفاق، در خیابان یک تصادف شدید میان دو خودرو را مشاهده می‌کند. و آقای ب، افسر پلیسی است که سرِ چهارراه محل وقوع تصادف ایستاده و شاهد آن است. هر دو یک رخداد واحد را مشاهده کرده‌اند؛ اما این رخداد برای نفر اول، می‌تواند تبدیل به یک خاطره‌ی مهم و اثرگذار بشود که آن را در جمع‌های دوستانه و خانوادگی برای نزدیکانش با آب و تاب تعریف کند و حتا ممکن است متأثر از آن واقعه لااقل تا مدتی در رانندگی محتاط‌تر شود. ولی نفر دوم که به اقتضای شغل و تجارب پیشینش به مشاهده‌ی آن قبیل تصادفات عادت کرده، مواجهه‌ی دیگری با آن دارد. ممکن است آن‌قدر برایش عادی و معمولی باشد که حتا به خاطر نسپاردش ‌که بخواهد خاطره‌ شود. به عبارت دیگر، یک رخداد واحد، برای دو نفر، متأثر از تجربه‌ی پیشینی آن‌ها از آن، دو ارزش متفاوت دارد. برای یک نفر می‌شود یکی از صحنه‌های به‌یادماندنی زندگی که با بیشینه‌ی جزییاتش به‌خاطر سپرده شده؛ و برای دیگری یک رخداد آن‌قدر معمولی که اصلاً ارزش به‌خاطرسپردن ندارد. حالا فرض کنید سال‌ها بعد همین آقایان الف و ب تصمیم بگیرند به هر دلیل خاطرات زندگی‌شان را بنویسند یا برای کسی بازگو کنند. هیچ بعید نیست که آقای الف در خاطراتش به تصادف آن روز اشاره‌ای کند. اما در خاطرات آقای ب، که نقش مهم‌تری در مواجهه با آن تصادف ایفا کرده و مثلاً او بوده که با حضورِ به‌موقعش کروکی تصادف را کشیده و راننده‌ی مقصر را مشخص کرده است، هیچ ذکری از آن تصادف و نمونه‌های مشابه آن نشود. همین سنخ تفاوت را می‌توان میان خاطراتی که دو نفر رزمنده از یک عملیات در ذهن دارند، دید: وقتی برای اولی، آن عملیات، تنها عملیاتی باشد که تجربه کرده و برای دومی‌ یکی از چندین عملیات‌. و یا وقتی اولی یک سرباز ساده باشد و دومی‌ یک فرمان‌ده.

به همین دلیل است که گاهی می‌بینیم فردی که در رخدادی نقش‌آفرینی کم‌تر و مسئولیت پایین‌تری داشته، حجم خاطراتی که از آن واقعه دارد و بیان می‌کند بیش‌تر از دیگرانی است که نقش‌هایی به‌مراتب مهم‌تر و برجسته‌تر داشته‌اند.

3. اطلاعات پیشین

دانش و اطلاعات پیشین فرد عامل دیگری است که در روند دیدن و ثبت واقعه توسط او اثر می‌گذارد. چه سطح دانش و تحصیلات عمومی‌ فرد و چه میزان اطلاعاتش درباره‌ی آن موقعیت یا رخداد خاص. به عنوان مثال تفاوت اطلاعات یک سرباز ساده‌ی شرکت‌کننده در یک عملیات با فرمان‌ده‌ی آن عملیات ـ که مثلاً می‌داند عملیات اساساً عملیات فریب است ـ دو نوع مواجهه‌ی مختلف را در آن‌ها پدید می‌آورد. همچنان‌که مشاهده‌ی یک پدیده‌ی زیست‌محیطی برای یک دانشمند علوم طبیعی و یک فرد عامی، متأثر از تفاوت دانش‌های پیشینی‌شان از آن پدیده، دو نوع مشاهده‌ی متفاوت است. دانشمند یک چیز می‌بیند و عامی یک چیز دیگر. ادراک این دو نفر هم به‌تبع تفاوت مشاهده‌شان، متفاوت است.

 4. شخصیات پیشین

مجموعه‌ی ویژگی‌های شخصی و شخصیتی فرد، از سن و جنسیت گرفته تا اخلاق و منش فردی، نیز تأثیرهای مختلف و گریزناپذیری هم در دیدن و هم در فرایند ثبت یک مشاهده یا تجربه در ذهن او می‌گذارند. 

به عنوان مثال جنسیت یکی از عواملی است که بر کیفیت مشاهده و ادارک تأثیرگذار است. روایت‌های «زنانه»، بدون ارزش‌گذاری، نوعاً با روایت‌های «مردانه» تفاوت‌هایی دارند. ازجمله آن‌که توجه به برخی جزییات از جنس «زندگی» در آن‌ها برجسته‌تر است. به عنوان مثال به این قطعه از خاطرات سیده‌زهرا حسینی ـ راوی کتاب «دا» ـ دقت کنید:

چندتا زن که شله‌ی عربی به تن داشتند، خاک و خون توی صورت‌های‌شان خشک شده بود. زن دیگری موهای بلند پر از خونش دور سروصورتش پیچیده بود. چشم اکثرشان باز بود. ... جنازه‌ی یک دختر بیش از همه زجرم می‌داد. معصومیت صورتش با آن لباس مندرسی که بر تن داشت، مرا که سعی کرده بودم بر خودم مسلط باشم، به‌هم می‌ریخت. خوب به یاد دارم که روسری‌اش باز شده، موهایش به هر طرف پخش شده بود. لباس کهنه‌ی پسرانه‌ای تنش بود که با نخ سبز پشمی‌ بافته شده بود. آستین‌های کوتاهش نشان می‌داد که لباس به تن دخترک کوچک است. یک پیژامه و دامن هم پوشیده بود. به‌خوبی معلوم بود که خانواده‌اش روی حجاب تقید داشته‌اند. قبلاً نمونه‌ی روسری طرح‌داری را که دخترک بر سر داشت، دیده بودم. روسری از جنس حریر مصنوعی بود که زمینه‌ی سفیدرنگش با پروانه‌های رنگارنگی منقش شده بود. اما حالا پروانه‌های روسری در خون دخترک دست‌وپا می‌زدند.

(حسینی 1387: 282-283)

این قبیل جزییات مثل رنگ و جنس لباس مقتولین حاضر در صحنه‌ی مذکور یا جنس و طرح روسری دختر مورد اشاره ـ فارغ از این‌که در هنگام مشاهده و ثبت اولیه‌ی این صحنه در ذهن راوی ثبت شده یا در بازخوانی و فرایند نقل خاطره بازسازی و یا حتا ساخته و پرداخته شده باشند ـ جزییاتی است که معمولاً مشابه‌شان را در هیچ کتاب خاطره‌ای که راوی‌اش یک مرد است نمی‌توان جست1. تجربه‌های فراوان نشان می‌دهد چنین صحنه‌ای را اگر یک مرد مشاهده می‌کرد، به احتمال زیاد اساساً چیز دیگری می‌دید. او جزییاتی که در روایت نقل‌شده آمده را چه‌بسا اساساً نمی‌دید که بخواهد در ذهن ثبت‌شان کند؛ و اگر هم می‌دید، ارزش به‌خاطرسپرده‌شدن برای‌شان قایل نمی‌شد. در روایت‌های مردانه، اگر به جزییات در این سطح توجهی هم بشود، جنس توجه و جزییات مورد توجه قرار گرفته از جنس دیگری است که با طبع مردانه سازگاری بیش‌تری دارد.

بررسی مجموع تأثیرات این چهار دسته عامل (محسوسات، تجربیات، اطلاعات و شخصیات) نکته‌ی مهمی‌ را به ما گوشزد می‌کند؛ این‌که برخلاف آنچه معمولاً گمان می‌شود، اختلاف‌ در روایت یک رخداد، از همان منزل اول یعنی هنگام مشاهده و ادراک اولیه‌ی آن آغاز می‌شود؛ پیش از آن‌که به مرحله‌ی یادآوری و فراخوانی برسیم و پیش از آن‌که ذهن دست به کار بازسازی و حک و اصلاح تصاویر ثبت و بایگانی‌شده شود. زیرا همه‌ی صاحبان یک تجربه و همه‌ی شاهدان یک واقعه، یک تجربه‌ی یک‌سان و یک مشاهده‌ی واحد ندارند؛ هرکدام یک چیزی را می‌بینند و تجربه می‌کنند. و به دنبال این تفاوت، سلسله‌ی تفاوت‌های بعدی آغاز می‌شود. (به تبعات و اقتضائات این مسأله، در ادامه خواهیم رسید.)

 

مرحله‌ی دوم ـ بایگانی

در این مرحله، مجموعه تصاویر ثبت‌شده در ذهن، بایگانی و محافظت می‌شوند. فرایند بایگانی تجارب و مشاهدات، فرایند بسیار پیچیده‌ای است که در آن نیز همه‌ی چهار دسته عوامل مذکور، یعنی محسوسات، اطلاعات، تجربیات و شخصیات نقش‌آفرینی دارند. این‌که کدام مشاهدات و چرا و چگونه بایگانی شوند و یا این‌که مشاهدات در قالب چه دسته‌بندی‌هایی حفظ شوند و نظایر این‌ها، بسته به تأثیراتی است که طی زمان و اغلب ناخودآگاه توسط چهار دسته عوامل مذکور گذارده می‌شود. در همین مرحله است که برخی مشاهدات اساساً حذف شده و به فراموشی سپرده می‌شوند و برخی دیگر برجسته‌سازی شده و مؤکداً حفظ می‌شوند. مجموعه‌ی فرایندهای گزینش، حذف، بازسازی، تغییر و اصلاح و فربه‌سازی (که شماره‌ی قبل، در مقاله‌ی «خطر سقوط بهمن» بدان‌ها اشاره شد) در همین مرحله انجام می‌شوند.

 

مرحله‌ی سوم ـ فراخوانی

مرحله‌ی سوم زمانی فرا می‌رسد که صاحب‌خاطره ـ به‌هر دلیل ـ سراغ خاطراتش می‌رود و آن‌ها را از بایگانی ذهن فرامی‌خواند و بازخوانی‌شان می‌کند. این‌جاست که چهار دسته عوامل مذکور، دوباره وارد میدان عمل می‌شوند؛ این‌بار البته در قامت پسین‌شان.

چراکه خاطره، بازخوانی/فراخوانی/بازسازی نقش و تصویر به‌جامانده از یک تجربه/رخداد در ذهن فرد پس از گذشت زمان است. بنابراین محصولِ امروزِ راوی است. خوانش متنی است گرچه متعلق به گذشته، اما در امروز. نگاهی است که راوی از جایگاهی که امروز در آن قرار دارد به دیروز خود می‌کند. و لاجرم متأثر است از همه‌ی آنچه میان این دو نقطه‌ی زمانی بر راوی و بر جهان پیرامونش گذشته است (ن.ک. کمری 1383). راوی، امروز که خاطره‌ی دیروزش را برای ما بیان می‌کند، محسوسات و تجربیات و اطلاعات و شخصیاتی دارد که با آن دیروزش یکی نیستند. و هرچه فاصله‌ی زمانی میان امروز و دیروز، میان رخداد و روایت و گزارش و نقل خاطره‌ی آن، بیش‌تر باشد، انتظار می‌رود که این تفاوت‌ها هم بیش‌تر شده باشند.

دختر و پسری را درنظر بگیرید در دانشگاه در یک کلاس درس می‌خوانند و با هم به‌عنوان دو هم‌کلاسی تعامل دارند. پس از چند سال ارتباط‌شان عمیق‌تر شده و نهایتاً به ازدواج منجر می‌شود. همین تغییر نوع رابطه باعث می‌شود روایت‌شان از دوران قبل از ازدواج نیز تغییر کند. به‌گونه‌ای که چنانچه در آینده یکی از ایشان بخواهد خاطرات دوران هم‌کلاس‌بودن با همسرش را به‌خاطر بیاورد و برای دیگری (مثلاً فرزندشان) روایت کند، ناگزیر دوران «رابطه‌ی قبل از ازدواجِ با همسر»ش را روایت خواهد کرد، نه «رابطه‌ی قبل از ازدواج با یک هم‌کلاسی»اش را. او نمی‌تواند نسبت به احساسی که بعدها به فرد موضوع خاطره پیدا کرده، بی‌تفاوت باشد؛ گرچه خاطره‌اش متعلق به زمانی است که هنوز آن احساسات شکل نگرفته بودند. حالا فرض کنید که ازدواج آن دو هم‌کلاسی، پس از چند سال به طلاق انجامد. باز خاطره‌ای که هرکدام از آن‌ها از دوران پیش و پس از ازدواج‌شان به‌خاطر می‌آورند، ناگزیر متأثر از شرایط و احساسی است که پس از طلاق تجربه می‌کنند. و این طبیعی است.

با این مثال احتمالاً تأثیر تجربیات بعداً کسب‌شده بر خاطرات متقدم بر آن‌ها روشن شده باشد. مشابه این تأثیرگذاری را در اطلاعات بعداً کسب‌شده هم می‌توان مشاهده کرد. اجازه دهید از همین مقوله‌ی خاطرات جنگ، مثالی بزنم. می‌دانیم کم نبودند رزمندگانی که اقتضائات و ضرورت‌های شرایط انقلابی و جنگی و کمبود نیروهای متخصص، برحسب اتفاق گذارشان را به جبهه کشاند و براساس استعدادها و قابلیت‌هایی که در آن‌جا از خود نشان دادند، در جایگاه فرمان‌دهی قرارشان داد. اغلب نیروهایی که لباس‌های خاکی‌رنگ بسیج یا سبزرنگ سپاه را بر تن کردند، از این دسته بودند. به درازاکشیدن جنگ، بسیاری از این افراد را برای همیشه از پیشه و حرفه‌ی گذشته‌ی خود منقطع ساخت و در قامت نظامی‌ تثبیت کرد. فراغت دوران پس از جنگ فرصت مناسبی فراهم کرد تا این افراد برای ارتقای سطح دانش نظامی‌ خود، به تحصیل در مراکز دانشگاهی نظامی‌ بپردازند و کسب مدرک کنند. ویژگی مهم این آموزش‌ها برای آنان، فراگرفتن دانشی بود که در سال‌های جنگ نیازمندش بودند؛ اما فرصت کسبش را نداشتند. ماحصل این روند، ظهور نسلی از «سردار دکتر»ها شد که بسیاری از فرمان‌دهان سابق جنگ را شامل می‌شود. حالا فرض کنید یکی از همین سردار دکترها که سابقه‌ی فرمان‌دهی در جنگ را دارد و حالا هم در سطح عالی دانش نظامی‌ آکادمیک را فراگرفته، بخواهد خاطرات جنگش را روایت کند. تردیدی نیست که دانش نظامی‌ای که بعداً فراگرفته روایت او از گذشته‌ای که بدون آن دانش، عمل نظامی‌ داشته، را متأثر خواهد کرد. طبیعتاً روایتی که «سردار دکتر فلانِ» امروز از یک عملیات و از زمانی که «حاج‌ فلان» بوده، ارایه می‌کند، روایتی است تحت‌الشعاع افزوده‌شدن پیشوند «دکتر». او حتا اگر بخواهد هم نمی‌تواند بدون چراغ‌قوه‌ی دانش امروزش به آن گذشته بنگرد. دانش بالاتر امروز او، تصمیماتی که در گذشته براساس دانشی کم‌تر یا آزمون و خطا اتخاذ کرده را به داوری می‌نشیند. نادرستی بعضی تصمیم‌ها و اقدامات را نشان می‌دهد. بر درستی بعضی‌شان صحه می‌گذارد. برای بعضی تصمیمات، استدلالات تازه اقامه می‌کند و برای برخی اشتباهات توجیهات تازه فراهم می‌آورد. خلاصه آن‌که دانش امروز فرمان‌ده به کمک تصویر دیروزش می‌رود و بازسازی‌اش می‌کند.

تأثیر اطلاعات جدید فقط مربوط به اشکالی اینچنین از افزایش دانش نیست. در همین مقوله‌ی خاطرات جنگ، صرف این‌که یک رزمنده یا فرمان‌ده‌ی سابق، امروز یعنی سال‌ها پس از پایان جنگ، خاطره‌ا‌ی از آن مقطع زمانی را به خاطر می‌آورد، مسلح است به دانستن این‌که بعد از آن مقطع چه وقایعی رخ داده و جنگ چه مسیری را طی کرده است. به عبارت دیگر خوانش امروزین او، زمان وقوع یک رخداد را در بستر زمانی کلان و به‌عنوان قطعه‌ای از تصویری بزرگ‌تر و جامع‌تر می‌نگرد.

به‌جز مواردی که راوی عامدانه و آگاهانه از اطلاعات و تجربیات بعدها کسب‌شده‌اش برای نگاه به گذشته مدد می‌گیرد، اثری که این اطلاعات و تجربیات و شخصیات بعدی بر روایت فرد می‌گذارد معمولاً آن‌قدر بطئی و نامحسوس است که خود راوی متوجه‌شان نمی‌شود. به این مثال‌ها دقت کنید تا نحوه‌ی اثرگذاری‌های مذکور را بهتر دریابید:

مثال 1:

جمله‌ای روی دیوار مسجد امام‌صادق(ع) یا حزب جمهوری دیده بودم که نوشته بود: «خط سرخ شهادت، خط علی و آل محمد(ص) است». یادآوری این جمله که همیشه برایم پرمعنا و زیبا جلوه می‌کرد، باعث شد یک لحظه احساس خجالت کنم. خودم را جمع‌وجور کردم.

(همان: 210)

راوی کتاب، این جملات را در بیان خاطراتش از نخستین هفته‌ی جنگ به زبان آورده؛ مشخصاً روز 5 مهر سال 1359. او بیان می‌کند که «یادآوری این جمله همیشه برایم پرمعنا و زیبا جلوه می‌کرد». از این عبارت این‌طور برداشت می‌شود که او از مدت‌ها قبل از آن روز، این جمله را روی دیوار مسجد امام‌صادق(ع) خرمشهر یا دیوار ساختمان حزب جمهوری اسلامی‌ آن شهر دیده بوده و به آن احساس خاصی پیدا کرده بوده است. این جمله ـ همان‌طور که تدوین‌گر کتاب در پاورقی صفحه آورده است2 ـ متعلق به امام‌خمینی است. اما چیزی که از نظر راوی دور مانده و تدوین‌گر خاطرات هم در پاورقی نیاورده این است که این جمله را امام‌خمینی قریب یک سال ماه‌ها بعد از زمان مورد اشاره‌ی راوی بیان کرده است؛ در 21 شهریور سال 60 (یعنی نزدیک به یک سال بعد از زمان خاطره) و در پیامی‌ که به مناسبت ترور آیت‌الله مدنی ـ امام‌جمعه‌ی تبریز ـ صادر شده3. به‌عبارت دیگر زمانی که راوی از آن سخن می‌گوید، اساساً امام‌خمینی هنوز چنین جمله‌ای را نگفته بود که بخواهد روی دیوار مسجد یا حزب نوشته شود و «همیشه» برای راوی پرمعنا و زیبا جلوه کند. پس آیا راوی دروغ گفته است؟ نه لزوماً. این همان تأثیر اطلاعات پسین است بر روایت. احتمالاً‌ راوی، همیشه به این جمله احساسی مشابه آنچه بیان کرده را داشته است؛ این همیشه مربوط به بعد از زمان آن خاطره است. این آمیختگی زمانی، کار ذهنی است که از او خواسته شده خاطره‌ی آن روز خاص را از بایگانی‌اش فرابخواند.

مثال 2:

در جای‌جای کتاب «دا»، راوی از «خیانت»‌های اولین رییس‌جمهور ایران پس از انقلاب ابوالحسن بنی‌صدر سخن می‌گوید. ازجمله در خاطرات مربوط به همان روز 5 مهر 1359 می‌نویسد:

به گذشته‌ها فکر می‌کردم. لحظه‌ای بابا از جلوی نظرم نمی‌رفت. مشتی که به تابلو زد و گفت: بنی‌صدر نمی‌ذاره نیرو بیاد. بنی‌صدر خائنه. یادم می‌آمد و هرچه بیش‌تر از این خائن متنفر می‌شدم.

(همان: 215)

و یا در جای دیگر:

من جمعیت را شکافتم و جلو رفتم و با فریاد گفتم: آقا در رو باز کنید. چرا بردین تو قایمش کردید؟ دارید ازش پذیرایی می‌کنید که چی؟

یکی از افراد مسلح گفت: آروم باشید. رییس‌جمهور با فرمان‌ده‌ها جلسه دارن.

بین هیاهوی مردم گفتم: چه جلسه‌ای؟ نیاز به جلسه نیس. ببریدش خطوط رو ببینه. جنت‌آباد رو ببینه. حساب کار دستش می‌یاد. همه‌چی ازدست‌رفته‌اس. باید ببینه چی سرِ ما می‌یاد.

یکی از کسانی که بین جمعیت بود گفت: بابا یه کم رعایت کنید. این مثلاً رییس‌جمهور مملکته.

با عصبانیت گفتم: رعایت چه چیزی رو بکنیم؟! چقدر دیگه باید کشته بدیم و جوونامون جلوی تانک‌های دشمن له و لورده بشن؟! انگار برای این آقا آب و خاک اهمیتی نداره. این خائنه. ما خودمون اینو رییس‌جمهورش کردیم، ما بهش رأی دادیم. حالا هم می‌خوایم رییس‌جمهور نباشه.

یک‌دفعه یکی از نظامی‌های پشت در با پرخاش گفت: حرف دهنت رو بفهم! درست حرف بزن! می‌یام می‌زنم تو دهنت‌ها.

گفتم: تو درست حرف بزن. من می‌دونم چی دارم می‌گم مردک چاپلوس! اگه مردی بیا این‌طرف تا بهت نشون بدم به طرفداری از یه خائن می‌خوای تو دهن کی بزنی.

(همان: 288)

در این روایت، چهره‌ی یک دختر جوان پرشور و شجاع ترسیم شده که شجاعانه به «خیانت‌ها»ی بنی‌صدر در جنگ اعتراض می‌کند. آن‌هم به این صراحت و تندی و تنها چند روز پس از آغاز جنگ. اما آیا داده‌ها و اسناد تاریخی آن مقطع بر این روایت صحه می‌گذارند؟

مطابق اسناد، بنی‌صدر بعد از یک دوران پرفراز و نشیب و پرچالش و پس از اختلافاتی که به مرور زمان با برخی از دیگر انقلابیان به ویژه مسئولین سرشناس حزب جمهوری اسلامی‌ پیدا کرد، سرانجام در 20 خرداد 60 از فرمان‌دهی کل قوا برکنار شد و در 31 خرداد هم مجلس به عدم کفایت سیاسی‌اش رأی داد و از ریاست‌جمهوری خلع شد. این پایان تلخ را گرچه شاید برخی از سران انقلابیون نامدار و محوری از مدت‌ها قبل پیش‌بینی می‌کردند، اما تصویر عموم انقلابیون حتا تا اواخر حضورش در پست ریاست‌جمهوری از او به‌عنوان یک «خائن» نبود. کماآن‌که رأی بالای 76درصدی او در انتخابات که ازجمله به دلیل حمایت شخصیت‌های انقلابی و روحانی از وی و وجهه‌ی مثبتش در افکار عمومی به عنوان یکی از شخصیت‌های مبارز و یاران امام بود، همین را نشان می‌دهد. اما طبق آنچه راوی کتاب دا بیان کرده، «خیانت» بنی‌صدر در میانه‌ی سال 59 آن‌اندازه محرز و روشن بوده است که راوی ـ که آن‌زمان دختر نوجوان هفده‌ساله‌ای بوده ـ و پدرش ـ که به اذعان راوی یک کارگر معمولی شهرداری بوده (همان: 597) ـ هم از آن اطلاع داشته‌اند.

بررسی اسناد نشان می‌دهد که این روایت محل تأمل است و نیاز به بررسی و تطابق با اسناد دارد. خاطرات دیگران ـ به دلایلی که در همین مقاله گفته شد ـ ابزار خوبی برای این بررسی نیستند. برای همین می‌رویم سراغ اسناد مکتوب به‌جامانده از آن مقطع. به‌عنوان یک نمونه، روزنوشت‌های آیت‌الله جمی‌ ـ امام‌جمعه‌ی وقت آبادان ـ می‌تواند محک خوبی باشد؛ به‌عنوان یک شخصیت انقلابی مسئول و ساکن خوزستان که بلاواسطه درگیر مسأله‌ی جنگ بوده است. جمی در یادداشت‌های 4 آبان 1359 (یک ماه بعد از زمان روایت مورد بحث) چنین می‌نویسد:

ساعت 12 راهی مسجد شدم. ... امروز سروصدا و دادوقال و فریاد مربوط به جنگ بلند است. همه فریاد اعتراض‌شان به مسئولین مملکتی، رییس‌جمهور، رییس مجلس و سایرین بلند است که این‌ها مسئول هستند. این زن و بچه‌های ما کشته می‌شوند و این‌ها به فکر نیستند. قدری با آن‌ها صحبت کردم، اما فایده‌ای نکرد و قانع نشدند. به نظرم اغلب انتقادات و ایرادات‌شان ناموجه و غیروارد است.

(کاظمی 1386: 88)

مرحوم جمی‌، به گواهی همین روزنوشت‌ها چند ماه بعد و پس از رخدادهایی که به تعمیق شکاف میان بنی‌صدر و دیگر انقلابیون انجامید، در سلک مخالفان وی درمی‌آید. اما در آن زمان یعنی آغاز پاییز 59 و اولین روزهای جنگ که فرمان‌ده‌ی کل قوا بنی‌صدر بود، چنین تحلیلی ندارد و حتا اعتراض مردم آبادان را «ناموجه» و «غیروارد» می‌داند. بماند که حتا در سال‌های اخیر برخی فرمان‌دهان ارشد جنگ‌ و شخصیت‌های سیاسی در تحلیل‌های خود ‌اظهار کرده‌اند که با وجود انتقاد به عملکرد «اشتباه» بنی‌صدر در مدیریت جنگ، اما اعتقادی به «خیانت» او در جنگ ندارند4. با این اوصاف، خوش‌بینانه‌ترین حالت همین است که بگوییم مدعای مورد بحث، از جنس تأثیرگذاری اطلاعات بعدی بر بازروایی خاطره‌ی متقدم بر آن اطلاعات است. همین است که باعث می‌شود حتا در مهر 59 هم تصویر بنی‌صدر، با فیلتر «بنی‌صدر خائن» که لااقل محصول چند ماه بعد از آن است، دیده و روایت شود.

اما آیا همیشه می‌شود خاطرات را راستی‌آزمایی کرد؟

 

خاطره و امر واقع

ماحصل آنچه تا اینجا گفته شد این است که خاطره، یک فرآورده‌ی شخصی است که از جهات مختلف از تولیدکننده و آفریننده‌ی خود (راوی) تأثیر می‌پذیرد. بااین اوصاف نسبت خاطره و امر واقعی که به آن ارجاع دارد چیست؟ آیا اساساً می‌توان نسبت وثیقی میان خاطره، یعنی تصویری که چنین فرایند پیچیده‌ای را پشت سر گذاشته و از دهلیزهای تودرتوی زمانی و زمانه‌ای و فردی عبور کرده، با واقعیتی که بدان منتسب می‌شود، فرض نمود؟ وجه اسنادی خاطره برای دیگران چیست؟

یک پاسخ معمول این است که بگوییم خاطره نوعی سند تاریخی است که در مقام گزارش واقعیت، در تطابق با دیگر گونه‌های اسناد اعتبارش محک می‌خورد. مثلاً مشابه همان کاری که در همین مقاله درباره‌ی آن جمله‌ی منسوب به امام‌خمینی و یا در مورد تبار نسبت‌دادن «خیانت» به بنی‌صدر به بهانه‌ی سنجش یک روایت انجام گرفت. تضارب روایت‌ها هم الگویی است که معمولاً پیشنهاد می‌شود و در مواردی هم کارساز است. یعنی روایت‌های افراد مختلف از یک رخداد را با هم مقابله کنیم تا از قبل این تضارب ابعاد موضوع روشن‌تر شود. اما این پاسخ‌ها لااقل همیشه کارآمد نیستند. مشکل آن‌جا است که تضارب و تطابق تنها در تقاطع‌های مشترک (در مورد زمان یا مکان یا واقعه‌ی واحد) امکان‌پذیر است. حال‌آن‌که بخش قابل‌توجه‌ای از روایت‌ها اساساً موقعیتی یگانه دارند. برخی ویژگی‌ها و مضامین اصلی و الگوی خاطرات اساساً آن‌ها را سنجش‌ناپذیر می‌کند. ازجمله:

1. غیبت اضلاع دیگر روایت

بسیاری اوقات راوی، خاطره‌ای را نقل می‌کند که دیگر حاضران و شاهدان آن یا دیگر در قید حیات نیستند یا دسترسی به‌شان نیست. گاه راوی نقل قول‌هایی از دیگران می‌کند که هیچ‌جا ثبت نشده‌اند و گوینده‌شان هم ـ در فرض آن‌که آن سخنان را گفته باشد ـ در قید حیات نیست که بتواند تصدیق یا تکذیب کند. خصوصاً در مواردی که این اضلاع غایب خاطره، به جهت سیاسی و اجتماعی جایگاه مهمی‌ باشند، اهمیت این خاطرات و از آن‌طرف سنجش اعتبار آن‌ها هم وزن بیش‌تری می‌یابد. ازقضا راویان در این قبیل موارد معمولاً تمایل به «ولخرجی از کیسه‌ی اموات» نشان می‌دهند. فقدان اضلاع دیگر روایت، فرصت مغتنمی‌ برای منِ راوی است تا در میدانی بی‌رقیب کمیتِ روایت‌گری را بدواند و از این قِبل ارزش و جایگاه خود را در روایت ارتقا بخشد. برای همین است که حضورِ غایبان ـ اموات ـ در خاطرات، معمولاً‌ حضور چشم‌گیر و فربه‌ای است و در خاطرات، آنان‌که در قید حیات نیستند گاه بیش‌تر از آنان‌‌که هستند سخن می‌گویند و بروز و ظهور بیش‌تری در وقایع دارند. سخنان مهم و کلیدی و گاه حساس و چالش‌زا (ازجمله در تحسین و تجلیل راوی) معمولاً از زبان آن‌ها بیان می‌شود. مسئولیت‌های مهم و خطیر معمولاً توسط آن‌ها بر دوش راوی گذارده می‌شود. حماسه‌ها و قهرمانی‌ها معمولاً توسط آن‌ها خلق می‌شود. اتفاقات مهم و سرنوشت‌ساز در روایت معمولاً با حضور آن‌ها رقم می‌خورد و... . بخشی از این حضور جدی‌ترِ اموات را شاید بشود به تمایل ذهن به یادآوری بیش‌تر «امر دور» ـ در این‌جا: به‌خاطرداشت‌ها از درگذشتگان ـ در مقابلِ «امر نزدیک» ـ به‌خاطرداشت‌ها از آن‌ها که در قید حیات‌اند ـ نسبت داد. اما این همه‌ی ماجرا نیست.

به عنوان مثال به این برش از کتاب دا که مربوط به مکالمه‌ی تلفنی راوی با شهید محمد جهان‌آرا ـ فرمان‌ده‌ی سپاه خرمشهر ـ است دقت کنید: 

با خجالت رفتم و گوشی را برداشتم [...] سلام کردم و گفتم: حسینی هستم، خواهر سیدعلی حسینی. جواب سلامم را داد و با صدایی بشاش گفت: جای علی حسینی خیلی خالیه. علی خیلی شیرمرده. الآن اگه بود قطعاً خیلی کمکمون بود. هم از نظر فکر، هم کاری. خیلی کارها میتونست بکنه. بچهی قوی و شجاعیه. دعا میکنم زودتر خوب بشه، دوباره تو جمع خودمون ببینیمش. بعد پرسید: جریان جنتآباد چیه؟ چه مشکلی پیش اومده؟ من که تعریف جهانآرا از علی حالم را خیلی بهتر کرده بود و باعث شده بود ترسم بریزد، گفتم: تعداد ما تو جنتآباد خیلی کمه. [...] گفت: یعنی شما چند نفرید اونجایید؟ بدون هیچ محافظی؟ بدون هیچ اسلحهای؟! گفتم: بله. تن صدایش عوض شد و با ناراحتی گفت: انشاءالله اجرتون رو شهدا و سیدالشهدا بدن.

(حسینی 1387: 165)  

 

2. موقعیت‌های منحصر به فرد

نمونه‌ی دیگر از مواقعی که ترازوی سنجش اعتبار خاطره بلااستفاده می‌شود، موقعیت‌های منحصر به فردی است که راوی آن‌ها را نقل می‌کند. موقعیت‌هایی که او یگانه نقش‌آفرین آن‌هاست و یا تنها حاضر و شاهد قابل شناسایی در آن‌ها.

مثال:

از جلوی من رد شد. به محض این‌که یک قدم از سنگر و ستون فاصله گرفت و روی ریل پا گذاشت، منفجر شد. موج انفجار مرا که هنوز روی دو زانوانم بودم، به کف سنگر پرت کرد و به دنبال آن همهمه‌ای توی سرم پیچید. دیگر هرچه را می‌دیدم یا می‌شنیدم، فکر می‌کردم در خواب است. صدای مهیب انفجار، تکه‌های استخوان و گوشتی که به هوا می‌رفتند و با صدا به هر طرف می‌افتادند، خصوصاً صدای شکستن سرش را شنیدم. [...] بلند شدم. صحنه را خیلی تار می‌دیدم. هنوز فکر می‌کردم خوابم. از مرد ارتشی فقط تکه‌های سوخته‌ای باقی مانده بود. [...] به سنگر و ستون پشت سرم نگاه کردم. قسمت‌هایی از دیوار سوراخ‌سوراخ شده و یک طرف سنگر خراب شده بود. [...] نمی‌دانم چقدر آن‌جا را نگاه کردم. بعد اتوماتیک‌وار سه چهار خرج و گلوله زیر بغلم زدم و راه افتادم. عرض خیابان را بدون این‌که به گلوله ببندم یا بدوم، طی کردم. سرِ جای قبلی‌ام که رسیدم، نشستم.

(همان: 511-512)

 

3. درونیات و واگویه‌های شخصی

یک دسته‌ی دیگر از مضامین پربسامد در خاطرات که آن‌ها را سنجش‌ناپذیر می‌کند، واگویه‌های شخصی و شرح و بیان افکار، باورها، احساسات و درونیات افراد (راویان) است. این‌جا دیگر حریمی‌ است که هیچ ابزار سنجش‌گری را به آن راه نیست. نمایی از جهان درون راوی که فقط خود او می‌تواند به آن‌جا راه داشته باشد و درباره‌اش سخن بگوید.

مثال:

آنقدر دویدم که نفسم برید. ایستادم. آرامتر که شدم، راه افتادم. از خودم پرسیدم: بیچاره! از دست کی فرار میکنی؟ از خودت؟ از شهدا؟ از کی؟ دوباره اشکم درآمد. زار زدم و افتادم. چشم که باز کردم خودم را جلوی خانهمان دیدم. کلید انداختم و رفتم تو. تمام وجودم میگفت که الآن بابا و علی اینجا هستند و من با دیدنشان آرام میشوم. آنها را بغل میکنم و میبوسم. اصرار میکنم مرا هم با خود ببرند. اما با ورودم به حیاط همهی افکارم فروریخت. از هیچکدامشان خبری نبود. دلم نخواست وارد خانه شوم. [...] یاد روزهایی افتادم که هر چند وقت یکبار وسایل خانه را هنوهنکنان توی حیاط میکشیدم. ...

(همان: 486)

خواب‌ها و رؤیاهای راویان که گاه سهم مهمی در خاطرات ایفا می‌کنند را هم می‌توان در این دسته ‌گنجاند.

مثال:

ناخودآگاه یاد خوابی افتادم که یکی دو ماه قبل دیده بودم. خوابی که همان موقع هم نگرانم کرده بود. توی خواب دیدم درخت باغچه‌مان سبز شده. برگ‌هایی تازه داده و لابه‌لای شاخه‌ها، انارهای زیادی به بار نشسته است. طوری که انارها بین شاخ و برگ‌های درخت می‌درخشیدند. در بین آن‌همه انار، دوتای‌شان از همه نورانی‌تر بودند و مثل چراغ تلألو داشتند. از نور انارهای درخت، حیاط روشن شده بود و فضای عجیبی به وجود آورده بود. من همین‌طور که غرق زیبایی درخت بودم، زن همسایه‌مان را توی حیاط دیدم. می‌دانستم شوهر پیرش، مریض و ازکارافتاده است. زن همسایه از من خواست آن دو انار نورانی را که از همه درخشان‌تر بودند، به او بدهم. می‌گفت شوهرش با خوردن این انارها خوب می‌شود و شفا می‌گیرد. من با اعتقاد به بخشندگی پدرم و این‌که این کار باعث شفای مرد همسایه می‌شود، انارها را کندم و به زن دادم.

(همان: 195)   

اما علاوه بر این موارد و مهم‌تر از همه‌ی آن‌ها آنچه میزان تطابق خاطره با امر واقع را سنجش‌ناپذیر می‌کند، مقوله‌ای است که می‌شود از آن به «معضل زاویه‌دید» تعبیر ‌کرد.

 

معضل زاویه‌دید

خاطره، خوانشی است از یک زاویه‌دید ـ زاویه‌دید اول شخص ـ از تجارب و وقایع. هرکس واقعیت را آن‌گونه که می‌بیند (و البته مطلوبش است که ببیند)‌ روایت می‌کند. برای همین به تعداد تجربه‌کنندگان و شاهدان یک موقعیت، می‌تواند روایت از آن موجود باشد. البته که همه‌ی روایت‌ها گفته و نوشته نمی‌شوند و همه‌ی راویان، به دلایل مختلف که موضوع بحث ما نیست، زبان به بازگویی خاطرات خود نمی‌گشایند. اما آن‌ها که گفته می‌شوند بخشی از مجموعه‌ی بزرگ‌تر روایات است. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد سنگ نخست اختلاف روایت، در همان هنگام مشاهده و تجربه‌ی یک رخداد گذاشته می‌شود. از ساحت محسوسات است که اختلاف آغاز می‌شود؛ اختلافی که ناشی از تفاوت در زاویه‌دید افراد است. به این مثال توجه کنید:

از در جنت‌آباد که بیرون آمدم، تعداد زیادی سرباز را دیدم که کنار دیوار قبرستان دراز به دراز خوابیده بودند. به نظر می‌رسید خسته و گرسنه‌اند. ... از این‌که توی این شرایط این‌ها بی‌کار و بی‌عار روی زمین افتاده‌اند و بعضی‌های‌شان هم سیگار می‌کشیدند، عصبانی شدم. رفتم جلو و با پرخاش گفتم: خجالت نمی‌کشید گرفتید این‌جا خوابیدید؟ مگه نمی‌بینید دشمن اومده تو شهر، داره مردم رو نابود می‌کنه؟ می‌خواد شهر رو بگیره.

صدای یکی دو نفرشان درآمد که: خب ما چی کار کنیم؟ فرمان‌ده نداریم.

عصبانی‌تر از قبل گفتم: چه کار کنیم چیه؟ شما الآن نه مرده‌اید، عین مرده‌ها ببریم دفن‌تون کنیم. نه زنده‌اید مثل زنده‌ها. بلند شید یه کاری بکنید. فرمان‌ده ندارید، غیرت که دارید. حداقل بلند شید کمک کنید جنازه‌ی شهدا رو به خاک بسپاریم. دوباره گفتند: خب به ما هیچ دستوری داده نشده. ما چی کار کنیم. گفتم: چرا باید منتظر دستور باشید. از وجدان خودتون دستور بگیرید.

تحت تأثیر این حرف‌ها عده‌ای از سربازها بلند شدند و راه افتادند طرف جنت‌آباد.

(همان: 124)

طبق این روایت،‌ راوی در مقام یک دختر نوجوان وظیفه‌شناس، بی‌مسئولیتی چند سرباز را به رخ‌شان می‌کشد و حساب‌شان را می‌گذارد کف دست‌شان. در این روایت،‌ به‌جز خود راوی، هویت هیچ‌کدام دیگر از افراد حاضر در صحنه مشخص نشده است. هیچ رد و نشانی که مثلاً‌ نشان بدهد این سربازها نام‌شان چه بوده و از کجا و چه نیرویی به خرمشهر اعزام شده بودند گفته نشده است. شناسایی سربازها از آن جهت اهمیت دارد که راهی پیدا شود تا روایت این واقعه را ـ البته در فرض وقوعش ـ از زاویه‌دیدی دیگر هم بتوانیم بررسی کنیم. اگر یکی از آن سربازها را می‌یافتیم و از او درباره‌ی آن روز می‌پرسیدیم، چه‌بسا روایت دیگری از ماجرا داشت. مثلاً چنین می‌گفت:

آن روز تازه از درگیری با دشمن که به حوالی راه‌آهن رسیده بود، برگشته بودیم. به جنت‌آباد که رسیدیم به بچه‌ها پیشنهاد کردم یکی دو ساعتی استراحت کنیم. بعد از دو روز جنگیدن و بی‌خوابی، همه آن‌قدر خسته و درمانده شده بودیم که درجا قبول کردند. گرچه فرصت خواب نبود. همان‌طور کنار دیوار دراز کشیده بودم. یکی از بچه‌ها سیگاری تعارف کرد. گرفتم. مشغول گیراندن آتش بودم که دختر نوجوانی حدوداً شانزده هفده ساله با لباسی خاکی و سرووضعی پریشان و صورتی آفتاب‌سوخته از راه رسید. آمد کنارمان، نگاهی به ما کرد و بی‌اطلاع از آنچه در آن چند روز بر ما گذشته بود، شروع کرد به داد و بیداد که: چرا این‌جا خوابیده‌اید و نمی‌روید بجنگید؟ و این حرف‌ها. در صدایش خشم نوجوانانه‌ای موج می‌زد. به بچه‌ها اشاره کردم که کسی چیزی نگوید؛ بگذارید حرفش را بزند. حرف‌هایش که تمام شد راهش را کشید و رفت.

این البته روایتی خیالی است. منتها منطقاً استبعادی ندارد یکی از آن سربازها چنین روایتی از ماجرا داشته باشد. همچنان‌که سربازهای دیگر هم می‌توانند روایت‌های متفاوت خودشان را داشته باشند که یا به این روایت خیالی نزدیک‌تر باشد یا به روایت راوی «دا» و یا هیچ‌کدام.

این وسط حق با کدام‌شان است؟ زهرا حسینی درست می‌گوید یا آن سرباز(ها)؟ واقعیت نزد کدام‌شان است؟

پاسخ آن است که هم نزد همه و هم نزد هیچ‌کدام. چراکه اساساً با یک واقعیت واحد مواجه نیستیم که بخواهیم روایت نزدیک‌تر به آن را بیابیم. ما با واقعیتها مواجه‌ایم. به‌عبارت دیگر، دلیل تکثر روایات، نه صادق یا کاذب بودن راویان، که چندگانه‌بودن خود واقعیت است. پیامد معضل زاویه‌دید همین است ‌که شاهدان یک رخداد و تجربه‌کنندگان یک موقعیت (ساحت وجودی)، اساساً یک واقعیت را نمی‌بینند که در مرحله‌ی بعد بخواهند در روایت آن صادق باشند یا نباشند (ساحت معرفتی). آن‌ها هرکدام واقعیتِ خودشان را می‌بینند؛ هرکدام مشاهده‌ای منحصر به خود دارند، و به‌تبع هرکدام به فهم وادراکی متفاوت از واقعیت نسبت به دیگری می‌رسند. بااین اوصاف هم زهرا حسینی آن روز آن حرف‌ها را به سربازها زده و هم نزده. مهم آن است که ببینیم چه کسی در مقام راوی نشسته است و روایت از چه زاویه‌دیدی بیان می‌شود. ما نمی‌دانیم و نمی‌توانیم بدانیم که در واقعیت چه رخ داده است. فقط می‌توانیم این را بفهمیم که نمود واقعیت برای هرکدام راویان چه بوده است. به عنوان مثال «واقعیتِ ذهنی ـ زبانیِ متأثر از و مربوط با واقعیت بیرونی5»، که توسط زهرا حسینی در آن مقطع ادراک شده، همانی است که در کتاب «دا» می‌خوانیم6. اما معلوم نیست واقعیت ذهنی زبانی ادراک‌شده توسط دیگر شاهدان آن وقایع هم همین‌گونه باشد. فارغ از این، آنچه ما می‌توانیم در اختیار داشته باشیم، همین واقعیات ذهنی ـ زبانیِ راویان است؛ نه واقعیتِ عینیِ بیرونی.

این همان نکته‌ی ظریفی که مولانا در دفتر سوم کتاب شریف مثنوی بیان می‌کند (در ادامه‌ی حکایت فیلی که در اتاق تاریکی قرار داشت و عده‌ای برای تماشای او به آن اتاق وارد می‌شدند و هرکدام سعی می‌کردند با لمس یک قسمت از بدن فیل، آن را حس کنند و لاجرم هریک تصویری متفاوت از فیل در ذهن خود می‌ساختند):

از نظرگه گفت‌شان شد مختلف

آن یکی دالش لقب داد، آن الف ...

چشم حس همچون کف دست است و بس

نیست کف را بر همه‌ی او دست‌رس

(مولوی 1378: 389)

به دیگر سخن، گرچه در ساحت وجودشناختی یک فیل در اتاق تاریک تمثیل مولانا بوده است، اما در ساحت معرفت‌شناختی ـ ساحتی که برای ما قابل دست‌رس است ـ در اتاق فیل‌هایی بودند که یکی‌شان چونان «ناودان» بوده و یکی چون «بادبزن» و یکی چون «عمود» و یکی چون «تخت» و... .

واقعیتِ ناب و جامع، حکم همین فیل مولانا را دارد که اساساً دست‌یازیدن به آن، بیرون از قدرت محسوسات و ادراکات ماست. فیلی در حجاب و مستور، که کسی را یارای تماشایش به‌تمامی نیست.

بااین اوصاف باید گفت خاطرات ـ ناگزیر ـ محصول راویان‌شان اند و متأثر از ایشان؛ نه فقط حافظه‌شان، بلکه روحیات و اطلاعات و شخصیات و باورها و احساسات و همه‌ی ابعاد وجودی و پیرامونی‌شان. بنابراین خاطرات بیش از آن‌که بیان‌ واقعیت باشند، روایت راویان‌شان اند. و بیش از آن‌که به فهم و شناخت واقعیت کمک کنند، به فهم و شناخت دیگران از راویان‌شان کمک می‌رسانند. از خاطرات، نه واقعیتِ واقعیت، که واقعیتِ روایت را فقط می‌توان انتظار داشت.

*

برگردیم به داستان سلیمان و مورچه. یک سؤال: اگر سلیمان به منطق‌الطیر مسلح نبود و صدای آن سالار مورچه‌ها را نمی‌شنید، آیا ماجرای عبور لشگر از دره‌ی مورچه‌ها در قرآن می‌آمد؟ و اصلاً آیا لشگر سلیمان از دره‌ی مورچه‌ها عبور می‌کرد؟ 

 

پی‌نوشت‌ها:

  1. مگر کتاب‌های خاطرات دیگرنوشتی که پدیدآور دوم‌شان یک زن بوده و در مقام افزودنی‌های مجاز(!) خواسته باشد روایت خشک و ساده و لاغر راوی مرد را با افزودن زنانگی‌هایی از جانب خود تلطیف و فربه کند. کتاب‌هایی که نمونه‌هاشان در بین آثار پرفروش و مشهور خاطرات جنگ در سال‌های اخیر کم نیستند.   
  2. کم‌ترین انتظاری که از تدوین‌گر خاطرات می‌رفت این بود که با مراجعه به «صحیفه‌ی امام»، مشخصات این جمله را هم در پاورقی ذکر می‌کرد. آن‌وقت شاید به اشتباه مذکور پی می‌برد.
  3. «... اینجانب شهادت این مجاهد عزیز عظیم و یاران باوفایش را به پیشگاه اجداد طاهرینش، خصوصاً بقیة‏اللّه‏ ـ ارواحنا له الفداء ـ و به ملت مجاهد ایران و اهالی غیور و شجاع آذربایجان و به حوزه‏های علمیه و خاندان محترم این شهیدان تبریک و تسلیت می‌‏گویم. خط سرخ شهادت، خط آل محمد و علی است. و این افتخار از خاندان نبوت و ولایت به ذریه‌ی طیبه‌ی آن بزرگواران و به پیروان خط آنان به ارث رسیده است. درود خداوند و سلام امت اسلامی‌ بر این خط سرخ شهادت. و رحمت بی‏پایان حق تعالی بر شهیدان این خط در طول تاریخ ...» (خمینی 1385/15)
  4. ازجمله نگاه کنید به مواضع آقایان سردار رحیم صفوی (فرارو 1387)، سردار علی شمخانی (فرارو 1387)، سردار محسن رشید (تاریخ ایرانی 1390)، سردار حسین علایی (پارسینه 1390) و آیت‌الله مهدوی کنی (تاریخ ایرانی 1391). 
  5. این تعبیر را از محقق ارجمند آقای علی‌رضا کمری وام گرفته‌ام.
  6. البته و صدالبته در فرض صحت کامل انتساب مطالب کتاب «دا» به راوی‌شان. چراکه امروزه یکی از معضلات در تدوین و انتشار خاطرات راویان ـ ازجمله راویان جنگ ـ انواع و اقسام دست‌کاری‌ها و دخل و تصرف‌هایی است که از جانب تدوین‌گر و تنظیم‌کننده و ناشر و ممیزان و صادرکنندگان مجوز نشر و نهادهای متولی دیگر در متن خاطرات اعمال می‌شود. دخل و تصرف‌هایی که به هر شکلش ـ از سانسور و حذف تا بازنویسی و تغییر زبان ـ مخدوش‌کننده‌ی روایت و ازبین‌برنده‌ی ارزش اسنادی آن است (ن.ک. کمری 1390). و متأسفانه در کتاب‌هایی که با عنوان خاطرات جنگ ایران و عراق منتشر می‌شوند، به‌دلایل مختلف از جمله حساسیت‌ فراوان مقوله‌ی «دفاع مقدس» برای نظام سیاسی، این قبیل دست‌کاری‌ها و دخل و تصرف‌ها به امری عادی تبدیل شده است.

 

کتابنامه:

  1. قرآن کریم (1384). ترجمه‌ی رشیدالدین ابوالفضل میبدی. تهران: میراث مکتوب.
  2. پارسینه، پایگاه خبری (1390). «حسین علایی: بنی‌صدر قصد خیانت نداشت». 30 شهریور 1390. نشانی:

http://www.parsine.com/fa/news/48238/حسین-علایی- بنی‌صدر-قصد-خیانت-نداشت

3. تاریخ ایرانی، پایگاه اینترنتی (1390). «سردار محسن رشید در گفت‌وگو با تاریخ ایرانی: بنی‌صدر در جنگ خیانت نکرد». 4 مهر 1390. نشانی:  

http://tarikhirani.ir/fa/files/35/bodyView/331/ سردار.محسن.رشید.در.گفت‌وگو.با.تاریخ. ایرانی:.بنی‌صدر.در.جنگ.خیانت.نکرد.html

4. تاریخ ایرانی، پایگاه اینترنتی (1391). «آیت‌الله مهدوی کنی: بنی‌صدر جاسوس یا نوکر بیگانگان نبود/ شهید بهشتی برای حفظ انقلاب سکوت کرد». 7 تير 1391. نشانی:  

http://www.tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/2335/ آیت‌الله.مهدوی.کنی.بنی‌صدر.جاسوس.یا.نوکر.بیگانگان.نبود.شهید.بهشتی.برای.حفظ.انقلاب.سکوت. کرد .html

5. فرارو، پایگاه خبری (1387). «بحث داغ خيانت يا عدم خيانت بني صدر در دولت». 9 خرداد ۱۳۸۷. نشانی:

http://fararu.com/fa/news/11881/بحث-داغ-خیانت-یا-عدم-خیانت-بنی-صدر-در-دولت

6. حسینی، سیده‌اعظم (1387). دا؛ خاطرات سیده‌زهرا حسینی. چاپ اول. تهران: سوره مهر.

7. خمینی، سیدروح‌الله (1385). صحیفه‌ی امام. ج 15. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.

8. ساسانی، فرهاد [به اهتمام] (1384). گفتمان جنگ در رسانه‌ها و زبان ادبیات. تهران: سوره مهر.

9. شمس تبریزی، محمد (1389). مقالات شمس. ویرایش جعفر مدرس صادقی. تهران: مرکز.

10. کار، ئی. ایچ. (1378). تاریخ چیست؟ تهران: خوارزمی‌.

11. کاظمی‌، محسن (1386). نوشتم تا بماند (یادداشت‌های روزانه‌ی جنگ آیت‌الله جمی‌). تهران: سوره مهر.

12. کمری، علی‌رضا (1383). با یاد خاطره. ج 1. تهران: سوره مهر.

13. ــــــــــــ (1386). «آناتومی خاطره‌پژوهی». ماهنامه‌ی زمانه. شماره‌ی 64.

14. ـــــــــــــ (1390). یاد مانا. تهران: سوره مهر.

15. مولوی، جلال‌الدین محمد (1378). مثنوی معنوی. به تصحیح عبدالکریم سروش. تهران: علمی و فرهنگی.

16. هاینس، ساموئل (1384). «یادآوری و روایت‌های شخصی». گفتمان جنگ در رسانه‌ها و زبان ادبیات. به اهتمام فرهاد ساسانی. تهران: سوره مهر.

 

×منتشرشده در فصلنامه‌ی «هابیل». شماره‌ی پیاپی 12. بهار 1393×

به قلم محسن حسام مظاهری  | لینک  | 

درباره‌ی فیلم «رستاخیز»

 

 1

در پژوهش‌های اجتماعی، یکی از چالش‌ها و دغدغه‌های مهم پژوهشگران، کمی‌سازی پدیده‌های کیفی است. این‌که چطور و با چه روشی یک کیفیت را به دام عدد بیاندازند تا بشود محاسبه‌اش کرد. بشود این خصلت فرّاری و سیالی و بی‌شکلی و روح‌مانندی که بسیاری از پدیده‌های اجتماعی دارند را مهار کرد. فیلم‌ساختن درباره‌ی امر قدسی و شخصیت‌ها و وقایع و مفاهیم متعلق به حوزه‌ی دین و دین‌داری، از جنس همین کمی‌سازی امر کیفی است. تلاش برای مادی‌کردن (تصویرکردن) یک معنا، آن‌هم معنایی که در باور و اعتقاد و احساس دینی یک جامعه ریشه دارد. کاری به شدت دشوار اما ارزشمند اگر ماحصل آن رضایتخش باشد.

در سینمای ایران، تاکنون تلاش‌هایی چند با هدف ارایه‌ی روایت سینمایی از وقایع و شخصیت‌های مهم تاریخ اسلام و شیعه شده است که «رستاخیز» آخرین آن تلاش‌ها است و البته اگر نگوییم ناکام‌ترین، بی‌شک یکی از ناکام‌ترین آن‌ها. فیلمی پرهزینه و پرادعا و پر از غلط‌های تاریخی فراوان. اشتباهات و تحریفات تاریخی و روایی فیلم آن‌قدر زیاد و فاحش است که بسیاری درباره‌اش نوشته‌اند و بسیارتر خواهند نوشت. ضعف‌های تکنیکی و فنی آن، از انتخاب بازیگران گرفته تا انتخاب لوکیشن‌ها و موارد دیگر هم آن اندازه هست که زبان منتقدان سینمایی حالاحالاها بر سازندگان فیلم گشاده بماند.

اما آنچه مرا به نوشتن این یادداشت واداشت، نه برشمردن اغلاط تاریخی فیلم بود و نه نقد تکنیکی آن. بیش از هر چیز این پرسش بود که چرا فیلم‌ساز در نزدیک‌شدن به یک اسطوره‌ی تاریخی به‌شدت حساس و ظریف و قدسی، یعنی عاشورا، این اندازه بی‌پروا و گستاخ بوده است؟ چه چیزی سازندگان را آسوده‌خیال  کرده که به خود جرأت داده‌اند به آن واقعه‌ی عظیم این اندازه نزدیک شوند؟ تکنیکی که نداشته‌اند؟ غنای مضمونی که خبری از آن نیست؟ فیلم‌نامه‌ی فاخری که شاهدش نیستیم؟ اگر انگیزه‌ی این نزدیک‌شدن، کمک به تجلی یک حقیقت و نمایاندن آن و اثرگذاری بر مخاطب است که به نظر نمی‌رسد به این مقصود رسیده باشند.

رستاخیز، با وجود همه‌ی تلاشی که دارد، مخاطب را متأثر نمی‌کند و اشکش را جاری نمی‌سازد. آن‌هم وقتی اشاره‌ای کنایه‌آمیز به یکی از ماجراهایی که به صراحت در دقایق پایانی فیلم تصویر شده، کافی است تا همین مخاطب را به گریه وادارد. رستاخیز یک چیزی باید می‌داشت که ندارد. یک چیزی که به ضرب دکوپاژ سنگین و موسیقیِ محزون ساخت آهنگ‌ساز برنده‌ی اسکار و صرف دوازده سال زمان و هزینه‌های گزاف و نماهای چشم‌نواز و غیره به‌دست نمی‌آید. یک چیزی که «مختارنامه» تا حدی داشت و بیش از آن، یک چیزی که «روز واقعه» داشت و بیش از آن یک چیزی که همه‌ی تعزیه‌های کوچک و بزرگی که از دیرباز در گوشه و کنار شهرها و روستاها برگزار می‌شوند، در ساده‌ترین شکل نمایش و بدون این‌همه زرق و برق و هزینه، دارند؛ ولی رستاخیز آن را ندارد. و همه‌ی حرف همین‌جاست.

 

2

کاملاً قابل پیش‌بینی است که این فیلم حرف و حدیث‌هایی را خصوصاً در بین مراجع تقلید و روحانیان و اصنافی چون وعاظ و مداحان برخواهد انگیخت. و نیز قابل پیش‌بینی است که در نوک پیکان این انتقادها و اعتراض‌ها، نمایش‌دادن چهره‌ی اهل‌بیت سیدالشهدا(ع) ازجمله حضرت ابالفضل(ع) و حضرت علی‌اکبر(ع) و حضرت قاسم(ع) خواهد بود. دقت کنید که این علما و مراجع همانانی هستند که در مورد تعزیه ـ که در آن هم چهره‌ی اهل بیت نشان داده می‌شود، در زمانی به‌مراتب طولانی‌تر و با کیفیت اجرایی معمولاً پایین‌تر از یک فیلم ـ حکم به حلیت می‌دهند و خود نیز از جمله‌ی مروجان و حامیان تعزیه اند. اگر مشکل سر نشان‌دادن چهره‌ی اهل‌بیت است، چه تفاوتی میان تعزیه و فیلم، میان تئاتر و سینما است؟ نکته‌ی مهم همین است که مشکل چیز دیگری است.

تعزیه، تئاتر نیست؛ تعزیه، «آیین» است. تعزیه اجرا نمی‌شود برای مخاطبان، برگزار می‌شود با مشارکت آن‌ها. برای همین اولین کسی که در تعزیه بر شهادت امام می‌گرید، خودِ شمر است. با اینکه مخاطبان تعزیه، شبیه‌خوانان را در شخصیت‌ بیرون از آیین‌شان خوب می‌شناسند، و مثلاً می‌دانند این اکبرآقا که این‌جا شبیه‌خوان ابالفضل شده همان بقال سر محله است که چه بسا چندباری هم سر قیمت اجناس با او بحث‌شان شده، اما اینجا ودر این لباس، اکبرآقا بدون گریم‌های آن‌چنانی و سنگین، یک اکبرآقای دیگر است. و این فاصله را مخاطب معمولی، بدون هیچ آموزش رسانه‌ای، بین اکبرآقای قصاب و اکبرآقای شبیه‌خوان عباس می‌گذارد.

ولی سینما، آیین نیست. و برای همین بهنام تشکرِ رستاخیز، با وجود گریم، قبل از هر چیز «ساختمان پزشکان» را به ذهن مخاطب تداعی می‌کند و پوریا پورسرخ، همه‌ی تصاویر بازی‌های دیگرش را با خود به قالب پسر عمر سعد می‌آورد. 

در تعزیه، مخاطب معمولی به‌راحتی می‌پذیرد که یک طشت آب، نماد رود فرات است و اصلاً طشت را رود می‌بیند. اما همین مخاطب اشکالات تصویری فیلم به‌چشمش می‌آید و مانع برقراری احساسش می‌شود.

و همین است که تعزیه می‌گریاند، اما رستاخیز نه. و همین است که نشان‌دادن تصویر چهره‌ی اهل‌بیت در تعزیه رواست، اما در سینما برتابیده نمی‌شود. چون آنجا تشبّه است و اینجا تجسم.

 

3

سازنده‌ی رستاخیز، برای پرداختن به یک موضوع تاریخی از زن بهره‌ ‌گرفته است. برجسته‌سازی و بیش از آن تزریق و افزودن وجوه زنانه و عشقی به روایت تاریخ، سبکی است که در سینمای ایران می‌توان میرباقری را صاحب آن دانست. نوعی رویکرد «هزارویک‌شب»ی و «قصه‌های بغداد»ی متناسب با ذایقه‌ي عامه‌ی مردم که پرداختن به مضامین تاریخی را بدون مخلفات «جذاب» و «زرد» مثل داستان‌های عشقی با محوریت زنان، ممکن نمی‌داند. طرفه آن‌که این چاشنی‌ها که احتمالاً قرار است «حاشیه» باشند، گاه آن‌قدر پررنگ می‌شوند که جای متن را اشغال می‌کنند. همین می‌شود که سریال «امام‌علی(ع)» عملاً می‌شود سریال قطام با چاشنی نگاهی به زندگی امام‌علی(ع). گویی بدون قطام نمی‌شود درباره‌ی امام‌علی فیلم ساخت. بدون ناریه و ماریه نمی‌شود ماجرای مختار را روایت کرد. و حالا هم بدون ماجرای عشقی بکیر و خواهر سلیمان، نمی‌شود عاشورا ـ تراژیک‌ترین، داستانی‌ترین و پرکشش‌ترین واقعه‌ی تاریخ اسلام ـ را روایت کرد. بدون زنانگی، بدون تصاویر اغراق‌شده از دربارهای اعراب، بدون نمایش می‌گساری و عشوه‌فروشی کنیزکان، بدون ریخت‌وپاش و ولخرجی در طراحی لباس‌های رنگ‌ووارنگ و ساخت بناهای عظیم و جلوه‌های ویژه‌ی فلان و موسیقی بهمان نمی‌شود روایت تاریخی را به تصویر کشید. این البته تجربه‌ی کارگردان‌های وطنی ماست، نه تجربه‌ی دیگران. نیازی نیست از فیلم‌های تاریخی تأثیرگذار هالیوود نام ببریم. پیشنهاد می‌کنم برای مقایسه، سراغ همین دو سریال تاریخی اخیری برویم که با سرمایه‌ی شیخ‌نشین‌های خلیج فارس (و البته با مشارکت برخی از عوامل ایرانی) درباره‌ی تاریخ صدر اسلام ساخته شدند؛ با انبوهی از تحریفات تاریخی و البته با فرمی جذاب بدون استفاده از مثلث‌های عشقی و عشوه‌های زنانه و دختر پسرهای بزک‌کرده‌ی مثلاً‌ عربی که در فیلم‌های میرباقری و در رستاخیز درویش می‌بینیم. فارغ از نقدهای محتوایی و مضمونی، انصافاً‌ سریال «حسن و حسین» و «عمر خطاب» در رسیدن به هدف سازندگان و سرمایه‌گذاران‌شان موفق‌تر عمل کرده‌اند یا «رستاخیز» (و حتی «مختارنامه»)؟ کدام‌شان از تکنیک سینما برای انتقال روایت تاریخی خود به مخاطبان‌شان استفاده‌ی بهتری کرده‌اند؟ کاخ مجلل معاویه‌ای که در «حسین و حسین» نشان داده می‌شود باورپذیرتر است یا آن‌که در رستاخیز نشان می‌دهند؟ فضاآرایی و شخصیت‌پردازی و حتا طراحی لباس و صحنه‌ی «عمر خطاب» با آنچه از واقعیت آن زمان از تواریخ می‌توان استنباط کرد متناسب‌تر است یا رستاخیز؟

اتفاقاً اینجا خلأ اصلی تکنیک است، نه هزینه و امکانات. تکنیک است که «الرسالة» (یا همان «محمد رسول‌الله») را جاودانگی بخشیده. و کاش فیلم‌سازان ما آن اندازه که به مخلفات این سفره می‌اندیشیدند، به فکر خود غذا هم بودند. و می‌فهمیدند وقتی از نظر تکنیکی به آن اوج نرسیده‌اند که بتوانند حق نمایش چنین واقعه‌ی سترگی را ادا کنند، نباید دست به آزمون و خطا بزنند. کاش می‌فهمیدند اتفاقاً گاهی اوقات، تجلی در مستوری است. نمایش‌دادن در نشان‌ندادن است. در به کنایه برگزارکردن. در به‌میدان‌فرستادن استعاره‌ها. این فهم و هنر را سازندگان «روز واقعه» داشتند. هم بهرام بیضایی ـ که به خوبی هم تعزیه را می‌شناسد ـ این هنر را در فیلم‌نامه‌ی درخشان آن فیلم‌ به رخ کشانده و هم اسعدی در کارگردانی‌اش. روز واقعه به خود متن واقعه، فقط در چند نما از عصر آن روز بسنده می‌کند، اما همان چند نما کافی‌ست که فیلم اثرش را بر مخاطب ماندگار سازد. و همین است که روز واقعه بیشتر عاشورا را تصویر می‌کند تا رستاخیز.

 

4

رستاخیز یک فیلم سیاسی است. روایت فیلم از واقعه‌ی عاشورا، از میان همه‌ی روایت‌های موجود و ممکن، روایتی است نزدیک و وام‌دار رویکردها و تفاسیر سیاسی معاصر از عاشورا. بیش از همه ردپای رویکرد و ادبیات دکتر شریعتی در فیلمنامه مشهود است. تا جایی‌که تعابیر و اصطلاحات آشنایی نظیر سه‌گانه‌ی «زر و زور و تزویر» آن مرحوم هم بر زبان شخصیت‌های متعلق به هزار و چهارصد سال پیش جاری می‌شود! در فهرست منابعی که در تیتراژ پایانی ادعا شده که محل رجوع بوده‌اند هم نام سه کتاب از شریعتی ازجمله «حج» او آمده است. (می‌گویم ادعا شده، چون اگر واقعاً در تحقیق و نگارش فیلم‌نامه‌ به همین منابع مذکور در تیتراژ مراجعه‌ی دقیق ‌شده بود، با این حجم از تحریفات و اشکالات تاریخی مواجه نبودیم.) وجود منابع دیگری نظیر کتاب‌های مشهور «شهید جاوید» و «پس از پنجاه سال قیام حسین» هم در فهرست مذکور، مؤید رویکرد سیاسی فیلم است که در تکیه بر مفهوم «بیعت» و «جانشینی» و تکرار آن خود را نشان می‌دهد.

وجه دیگر سیاسی‌بودن فیلم، به دلالت‌هایی مربوط می‌شود که‌ به‌خوبی نشان می‌دهد فیلم در فضای بعد از سال 88 ساخته شده است. فقط کافی است به کاربردهای فراوان و خاص واژه‌ی «فتنه» در فیلم‌نامه توجه کنید. مواضع سیاسی سازنده‌ی فیلم را از بررسی دیالوگ‌های ردوبدل‌شده میان شخصیت‌های فیلم (خصوصاً‌ در تقابل‌ نقش‌های خیر و شر) می‌شود استخراج کرد و ندیده حدس زد که سازنده‌ی فیلم به کدام حزب و گرایش سیاسی کشور نزدیکی دارد.

 

5

یک حاشیه‌ی مهم‌تر از متن درباره‌ی رستاخیز، سرمایه‌گذاری و حمایت مالی یک نهاد دینی و حوزوی از آن است. آن‌گونه که در تیتراژ پایانی فیلم آمده، لااقل یکی از حامیان مالی این فیلم پرهزینه، «مؤسسه‌ی آل‌بیت» بوده است. آل‌البیت مؤسسه‌ی خوش‌نامی است که به بیت شریف یکی از مراجع معظم تقلید حضرت آیت‌الله‌ سیستانی انتساب دارد و تاکنون منشأ خیرات بسیاری در فضای تبلیغ دینی و ترویج فرهنگ شیعی بوده است. وجه ممیزه‌ی این مؤسسه، توجه به حوزه‌های مغفول تبلیغ دینی و تلاش برای هماهنگی با روند تحولات و نوآوری‌های روز بوده است. همین ورود به حوزه‌ی سرمایه‌گذاری برای تولید یک فیلم سینمایی با موضوعی دینی (فارغ از مصداق حاضر)‌ گواهی بر رویکرد مبتکرانه و پیشرو این مؤسسه دارد. به نظر من این اتفاق، از خود فیلم به‌مراتب مهم‌تر و ارزش‌مندتر است و می‌توان آن را طلیعه‌ی اتفاقات خوبی در آینده درجهت مستقل‌شدن فعالیت‌های تبلیغ دینی از دولت یک‌سو و ورود مستقیم حوزه‌ها و مراکز حوزوی به عرصه‌ی تولید محصول و آفرینش‌های هنری در حوزه‌ی دین از سوی دیگر دانست.

ولی باید توجه داشت که قدم‌نهادن در این مسیر، با چالش‌ها و مسایل بسیاری مواجه است و ظرافت‌ها و دقت‌های خاص خود را می‌طلبد؛ خصوصاً در‌ مقوله‌ی سینما. ظرافت‌ها و دقت‌هایی که اگر رعایت نشوند چه‌بسا نتیجه‌ای معکوس به‌دنبال داشته و به ضدتبلیغ تبدیل شوند. طبعاً‌ انتظار نمی‌رود که دست‌اندرکاران این مؤسسات فرهنگی و مذهبی، شخصاً ‌در همه‌ی حوزه‌‌های هنری سررشته و تخصص داشته باشند. آنها در بسیاری موارد ناگزیر از اعتماد به خبرگان و اهل فن هر عرصه اند. منتها می‌شود این اعتمادکردن‌ها را به کمک شوراهای تخصصی غنا بخشید. مثلاً‌ اگر مؤسسه‌ی مذکور یا دیگر مراکز مشابه برای ورود به حوزه‌ی تولید سینمایی عزم جدی دارند، لازم است جمعی از صاحبنظران و متخصصان سینمایی را به عنوان شورای مشورتی به کار گیرند و نباید صرفاً به برداشت‌های ذوقی خود بسنده کنند. همچنین انتظار می‌رود ورود این نهادها به عرصه‌هایی چون تولید فیلم به ارتقای غنای مضمونی و محتوایی این آثار کمک کند. این پذیرفته نیست که یک مؤسسه‌ی مذهبی در تولید فیلمی مشارکت کند که این اندازه از اشتباهات تاریخی رنج می‌برد. بهره‌گیری از مشورت شوراهای کارشناسی مختلف می‌توانست مانع از آن شود که یک مؤسسه‌ی فرهنگی خوش‌نام، جزو بانیان ساخت فیلمی قرار گیرد که مورد اعتراض لااقل برخی از علما و دین‌داران خواهد بود و اگر کارکرد مخرب نداشته باشد، [چندان] کارکرد مثبتی نخواهد داشت.


منتشرشده در پایگاه خبری دعبل


http://deabel.org/vdcdz90f.yt05z6a22y.html


بازنشرها:

الف

http://alef.ir/vdcawmnua49n601.k5k4.html?215708

فردا

http://www.fardanews.com/fa/news/323604/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%85-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2-%D9%86%D9%87

رویش نیوز

http://rooyeshnews.com/page/cultural/65779-3921124091829.html

مشرق نیوز

http://www.mashreghnews.ir/fa/news/285745/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B6%D8%B9%D9%81-%D8%AA%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%B6%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%B9%D8%B4%D9%82%DB%8C-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%DA%A9%D9%86%D8%AF

نامه نیوز

http://namehnews.ir/News/Item/110205/5/110205.html

 خبرگزاری دانشجو


Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin-top:0in; mso-para-margin-right:0in; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

http://snn.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=4&Id=293611&Sgr=112

سخن آنلاین


http://sokhanonline.ir/fa/news/9249/%D9%86%D9%87-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%D9%87-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%87%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2

عرش نیوز

http://arshnews.ir/vdchkknix23nz-d.tft2.html

بوریا. وب سایت تخصصی مداحان

http://www.borya.ir/news/978/%D9%86%D9%87-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%86%D9%87-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%87-.html

صابرنیوز

http://sabernews.com/shownews.php?idnews=34760

به قلم محسن حسام مظاهری  | لینک  | 

چرا کتاب‌های خاطرات جنگ، به‌مرور زمان فربه و فربه‌تر می‌شوند؟

حافظه، این حافظه‌ی بیچاره، فقط می‌تواند بخش بسیار ناچیزی از گذشته را در خود نگه دارد و هیچ‌کس نمی‌داند چرا فقط این بخش و نه بخش دیگری را نگه داشته. این انتخاب در وجود هر یک از ما به‌گونه‌ای اسرارآمیز به دور از اراده یا علایق‌مان روی می‌دهد. ... واقعیت هرگز بدان‌گونه نیست که زمانی بوده است؛ دیگر نمی‌توان بازسازی‌اش کرد. حتا از بزرگ‌ترین بایگانی‌ها هم کمکی برنمی‌آید.
(بی‌خبری. میلان کوندرا. صص 106-107)
 
 
متن 1:
من محکم در سنگر خود به زمین چسبیده بودم و به هیچ چیز جز حمله و هجوم فکر نمی‌کردم. احساس می‌کردم که خون به‌شدت در رگ‌هایم جریان دارد و مغزم فقط آماده‌ی شنیدن حمله بود و بی‌صبرانه انتظار فرمان آتش را می‌کشیدم. در تعجب بودم که چرا فرمانده دستور آتش نمی‌دهد. سرم را بلند کردم و بی‌اختیار به جلو نگاه کردم تا موقعیت دشمن را بسنجم. ناگهان دستی از پشت، بلوزم را گرفت و به شدت به پایین سنگر کشید و در همین موقع گلوله‌ی توپ به لبه‌ی سنگر خورد و دنیایی از خاک و شن را به روی ما ریخت. اگر حرکت به‌موقع صادق همسنگرم نبود، قطعاً سرم را به باد داده بودم. یک لحظه به فکرم رسید من فقط به فکر جان خودم هستم و دوست همسنگرم به فکر حفظ جان من.
(حماسه‌آفرینان جبهه‌های جنگ. صص 6-8) 
 
متن 2:
بسم‌الله الرحمن الرحیم. پیش از ورود به بحث اصلی، بهتر است خودتان را بدون سانسور برای خوانندگان متن مکتوب‌شده‌ی این گفت‌وگوها معرفی کنید. خواننده حق دارد با پس‌زمینه‌های زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی شخصیتی که قرار است راوی تاریخ شفاهی معاصر او باشد، آشنا بشود. متوجه که هستید؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم. با سلام و صلوات به ارواح طیبه‌ی شهیدان انقلاب و دفاع مقدس، صحبتم را شروع می‌کنم. اما معرفی بدون سانسور ... [می‌خندد] ... بسیارخوب آقاجان. من حسین همدانی هستم متولد 24 آذرماه سال 1329 در شهرستان آبادان. فرزند سوم خانواده‌ای هستم که عبارت بود از پنج سر عائله. ...
(مهتاب خین. ص 19)
 
*
 
این دو متن، بریده‌هایی‌اند از صفحه‌ی آغازین دو کتاب مربوط به خاطرات جنگ ایران و عراق؛ که یکی در سال دوم جنگ در 1360 نگاشته و منتشر شده است و دیگری سال‌ها بعد از پایان جنگ یعنی در 1389. حجم کتاب نخست، 104 صفحه است، آن‌هم در قطع کوچک و جیبی، و حجم کتاب دوم 992 صفحه در قطع بزرگ وزیری.
علی‌القاعده وقتی از یک رخداد هنوز چندان فاصله نگرفته‌ایم، جزییات بیش‌تری از آن در خاطرمان مانده است و انتظار می‌رود روایت‌مان در آن فاصله‌ی زمانی نزدیک، مفصل‌تر باشد از روایت چند سال بعدترمان. با این‌ اوصاف عجیب نیست کتابی که با فاصله‌ای کم‌ از مجموعه رخدادهایی و با موضوع روایت آن‌ها توسط شاهد عینی‌شان نوشته شده، حجمی کم‌تر از کتابی با موضوع مشابه دارد که سال‌ها بعد تألیف شده؟
در بدو امر، شاید این مقایسه بی‌ربط به نظر برسد و تفاوت حجم دو کتاب مذکور را بشود گذاشت به حساب تفاوت خلقیات شخصی نویسنده‌هاشان و اینکه مثلاً یکی پرحرف است و هنر آن را دارد که یک اتفاق کوچک را در چندین جمله برای دیگران تعریف کند و دیگری مجمل‌گوست و فاقد مهارت توصیف. اما اگر این تفاوت منحصر به دو کتاب مذکور نباشد و فرض کنیم به‌طور کلی هرچه از سال‌های جنگ فاصله گرفته‌ایم، بر حجم کتاب‌های خاطرات جنگ افزوده شده، آن‌وقت با صورت‌مسئله‌ی جدیدی روبه‌رو می‌شویم.
من برای بررسی این فرضیه، در بهمن 1391، فرم‌هایی تنظیم کردم و به سراغ «کتابخانه‌ی جنگ» (واقع در «دفتر ادبیات و هنر مقاومت») ـ جامع‌ترین منبع تخصصی موجود اطلاعات کتاب‌های جنگ ایران و عراق ـ رفتم. با استفاده از منابع آن‌جا، در چند روز مراجعه، اطلاعات همه‌ی کتاب‌های خاطرات خودنوشت و دیگرنوشت جنگ را به تفکیک سال انتشارشان در فرم‌های مجزای هر سال وارد کردم. چون در فرضیه‌ی من، شخص راوی مدخلیت داشت، خاطراتی که دیگران درباره‌ی فرد روایت کرده بودند (ازجمله خاطرات درباره‌ی شهدا) از فهرست بررسی‌هایم حذف شدند. همین‌طور با توجه به عاملیت تعداد صفحات و نسبت‌شان با فرد راوی، کتاب‌های خاطرات گروهی هم حذف شدند. در مجموع در بازه‌ی 31 ساله‌ی مورد بررسی (از سال 1360 تا پایان سال 1390) طبق آمار موجود در منبع مذکور، 359 عنوان کتاب، مرتبط با موضوع تحقیق من بودند که اطلاعات‌شان گردآوری و ثبت شد. نتیجه را در شش بازه‌ی زمانی پنج‌ساله تدوین کردم که در جدول شماره‌ی 1 می‌توانید ببینید. در این جدول تعداد عناوین کتاب‌های خاطرات خودنوشت و دیگرنوشت، مجموع تعداد صفحات‌شان، متوسط تعداد صفحه‌ی هر کتاب و نیز متوسط نمای تعداد صفحات (کتابی که بیش‌ترین حجم را در هر سال دارد) به تفکیک بازه‌های پنج‌ساله آمده است.
این جدول و نمودارهای بعد از آن، به‌خوبی نشان می‌دهند فرضیه‌ی ما صحیح بوده و در تمامی این سال‌ها، حجم کتاب‌های خاطرات جنگ رو به تزاید داشته‌اند. به استثنای مقطع 1366 تا 1370، که کاهشی نسبی را شاهدیم و می‌تواند متأثر از شرایط خاص سیاسی آن مقطع (افول جنگ، پذیرش قطعنامه و درگذشت امام‌خمینی) باشد. شاخص‌ترین متغیر برای مشاهده‌ی این روند، متوسط نمای کتاب‌های منتشرشده در این سال‌ها است: حرکت از 120 صفحه (در بازه‌ی 1365-1360) به 763 صفحه (در بازه‌ی 1390-1386)؛ یعنی بیش از 600 صفحه افزایش.
به‌عبارت دیگر هرچه از سال‌های جنگ فاصله گرفته‌ایم، اولاً تعداد افراد بیش‌تری به بیان خاطرات‌شان پرداخته‌اند؛ و ثانیاً افراد خاطرات‌شان را با تفصیل بیش‌تری گفته یا نوشته‌اند.
اما چه دلایلی را می‌توان برای این فربه‌گی مستمر برشمرد؟ در ادامه به چهار دلیل خواهم پرداخت و البته تأکید اصلی‌ام بر دلیل چهارم است.

 
دلیل اول ـ حرکت از «خاطرات نخستین» به «خاطرات زندگی»
در یک نگاه کلی، الگوی عمومی سیر کتاب‌های خاطرات جنگ را شامل سه مرحله می‌توان دانست:
مرحله‌ی یک: خاطرات یک جنگ
نخستین کتاب‌های خاطرات ـ که به‌جهت برخی ویژگی‌های منحصربه‌فردشان می‌توان آن‌ها را کتاب‌های «خاطرات نخستین» نامید ـ یعنی کتاب‌هایی که در زمان جنگ یا به فاصله‌ی کمی از پایان آن (سال‌های آغازین دهه‌ی هفتاد) منتشر شدند، معمولاً شامل خاطرات مربوط به یک بازه‌ی محدود از جنگ خصوصاً عملیات‌های بزرگ و مهم بودند؛ مانند «لحظه‌های یک پاسدار» (محمدی، 1366) که ناظر به مقطعی از جنگ در کردستان است؛ «سقوط در چهلمین پرواز» (شریفی‌راد، 1362) که خاطرات راوی در یک بازه‌ی سه چهار ماهه را شامل می‌شود؛ «تپه‌ی برهانی» (طالقانی، 1368) که خاطرات راوی از عملیات والفجر دو است؛ «نونی صفر» (شکری، 1370) که شامل خاطرات راوی از عملیات‌های والفجر هشت، کربلای یک و کربلای پنج است؛ «ستاره‌های شلمچه» (دهقان، 1370) که خاطرات راوی از عملیات کربلای پنج را شامل می‌شود؛ و یا حتا کتابی مثل «سومین روز محاصره» (هادی، 1370) که در آن راوی تنها خاطره‌ی سه روز محاصره در جریان عملیات کربلای پنج را نگاشته است.
مرحله‌ی دو: خاطرات همه‌ی جنگ
به مرور زمان و با فاصله‌گرفتن از پایان جنگ، راویان به بیان کل کارنامه‌ی حضورشان در جنگ مایل شده و کتاب‌های خاطرات جنگ، از خاطره‌ی یک عملیات یا یک بازه‌ی زمانی محدود، به خاطرات همه‌ی سال‌های جنگ تبدیل شدند؛ مانند: «حکایت سال‌های بارانی» (مرندی، 1376)، «جنگ دوست‌داشتنی» (تاجیک، 1378) و «جاده‌های سربی» (سوداگر، 1383).
مرحله‌ی سه: خاطرات زندگی
در سال‌های اخیر، متأثر از بالارفتن سن راویان ـ دارندگان تجربه‌ی حضور در جنگ ـ و نیز گسترده‌ترشدن دخالت و نقش‌آفرینی دیگران ـ پژوهش‌گران، تاریخ‌نگاران، نهادها و سازمان‌های مسئول در تدوین تاریخ جنگ ـ در مسیر تولید کتاب‌های خاطرات، راویان به بیان خاطرات کل زندگی‌شان تمایل یافته‌اند؛ زندگی‌ای که حضور در جنگ فصل مهم و شاخص آن بوده است. کتاب‌های خاطرات جنگ، در معنای متأخر، خاطرات زندگی جنگ‌رفتگان است؛ از بدو تولدشان تا حضورشان در جنگ. مانند: «کوچه‌ی نقاش‌ها» (کاظمی، 1389) و «ده‌متری چشمان کمین» (مظاهری، 1386).
مثال خوبی که برای این تغییر الگو می‌توان زد، خاطرات حمید داودآبادی است. داودآبادی، ابتدا خاطرات جنگ را در دو کتاب «یاد یاران» و «یاد ایام» (2 جلد)، به‌ترتیب در سال‌های 1370 و 1374 منتشر کرد. پانزده‌سال بعد، در سال 1389 کتاب «ازمعراج‌برگشتگان» از وی منتشر شد که همان خاطرات دو کتاب قبلی را شامل می‌شد، با این تفاوت که این بار خاطرات دوران کودکی و نوجوانی راوی هم بدان‌ها افزوده شده بود. نمونه‌ی دیگر خاطرات محسن مطلق است که در سال 1370، خاطرات جنگش را در کتاب «زنده‌باد کمیل» با 111 صفحه منتشر کرد. اما شانزده‌سال بعد، از او کتاب «جاده‌های خلوت جنگ» با 666 صفحه (درست شش برابر حجم کتاب قبلی) منتشر شد که علاوه بر خاطرات جنگ ـ که این‌بار با شرح و بسط بیش‌تری آورده شده بودند ـ خاطرات دوران کودکی و جوانی راوی را نیز شامل می‌شد.   
می‌توان تصور کرد هرکدام دیگر راویان کتاب‌های خاطرات در مقاطع گذشته هم اگر امروز بخواهند در اقدامی مشابه خاطرات‌شان را بازنویسی و منتشر کنند، به احتمال زیاد کتاب جدید افزوده‌هایی از مقاطع دیگر زندگی‌شان را هم شامل خواهد شد. بنابراین دلیل نخست فربه‌شدن کتاب‌های خاطرات جنگ، همین افزایش میل راویان به بیش‌ترگفتن از خود است.

 
دلیل دوم ـ تطور در معنای «منِ» راوی
دلیل دیگر که بی‌ارتباط با دلیل نخست نیست را باید در تطوری که مفهوم «من» از سال‌های جنگ تا امروز یافته و تغییر در «تصویر از خودِ» افراد یافت؛ در این‌جا: تفاوت منِ به‌جنگ‌رفتگان با منِ ازجنگ‌برگشتگان.
در فضای انقلابی و شورمندانه‌ی سال‌های جنگ، گفتمان غالب، گفتمان ایثار، ازخودگذشتن و بدهکاری بود. و از آن‌جا که شرکت در مبارزه و جنگ، برای عموم انقلابیان و رزمندگان، لااقل در مقاطع نخستین جنگ، کنشی دینی به‌حساب می‌آمد، باورهای دینی ناظر به مفهوم «اخلاص» هم گفتمان مذکور را تقویت می‌کرد و رنگ دینی می‌بخشید. در چنین فضایی، گفتن از خود و شرح و توصیف اقدامات و فعالیت‌های خود برای یک رزمنده‌ی باورمند، حکم «حدیث نفس» و «ریا» را داشت، که امری مذموم در منظومه‌ی اخلاق دینی است.
یکی از نتایج چنین باور و رویکردی، پرهیز از ذکر نام و آوردن امضا در آثار و اقدامات فرد بود1. قابل تصور است که بخشی از آمار کم نگارش کتاب‌های خاطرات در سال‌های جنگ و نیز کم‌حجم‌بودن کتاب‌های خاطرات نخستین، به‌جهت غلبه‌ی چنین رویکردی در بین رزمندگان باشد؛ رزمندگان خویشتن‌دار و شهرت‌گریزی (کمری، 1390: 61) که نمی‌خواستند با شرح اقدامات(«تکالیف»)شان، «اخلاص» خود را زیر سئوال برده و مرتکب «ریا» شوند. مضافاً که در آن سال‌ها اشتغال به جنگ، خصوصاً در رده‌های بالا و فرماندهان، اساساً مجال و فراغتی برای خاطره‌نگاری باقی نمی‌گذاشت (همان: 60).
در سال‌های پس از جنگ تا امروز و متأثر از مجموعه تغییرات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، هم آن گفتمان باورمندانه تحلیل رفته و هم فهم افراد از خود تغییر کرده و مفاهیمی چون اخلاص و ریا مصادیق دیگری یافته‌اند. برعکس فضای مذکور، امروزه در عرصه‌ی عمومی جامعه، رقابت‌های میان‌فردی اقتضا می‌کند افراد هرچه بیش‌تر و با تفصیل خود را بنمایانند و اصطلاحاً رزومه‌شان را پربار کنند. حتا در مواردی تفریط در ذکر نام خود، جایش را به افراط در خودنمایی و اغراق در میزان سهم خود در وقایع داده است. فارغ از این، نظام سیاسی، امروز از قضا ازجنگ‌برگشتگان ـ یا دقیق‌تر: اقشاری از ایشان2 ـ را به بیان و ثبت خاطرات‌شان ترغیب و تشویق می‌کند. مذمومِ دیروز، ممدوحِ امروز است. امری که روزی پنهان‌داشتنش ارزش بود، امروز برملاکردنش ارزش است. اگر آن‌روز تکلیف انقلابی حکم به مکتوم‌ماندن می‌کرد، امروز همو به بیان و فاش‌ساختن وظیفه می‌کند. بیان خاطرات، دیگر ریا و خودنمایی نیست؛ انتقال تجربه است؛ ثبت تاریخ است. و نتیجه‌ی طبیعی این تطورات، افزوده‌شدن بر تعداد و حجم کتاب‌های خاطرات جنگ بوده است.
 
 
دلیل سوم ـ حرکت از قالب «خودنگاری» به «دیگرنگاری»
سومین دلیلی که برای  فربه‌شدن کتاب‌های خاطرات جنگ می‌توان برشمرد، حرکت از قالب خودنگاری به دیگرنگاری در فرایند نگارش و تدوین این کتاب‌ها است. کتاب‌های خاطرات نخستین، عموماً کتاب‌هایی بودند که رزمنده، خود قلم به دست گرفته و خاطراتش را نوشته بود.
به مرور اما در پدیدآوردن کتاب‌های خاطرات، ردپای یک نفر دوم هم علاوه بر راویِ صاحب خاطره پیدا شد؛ نفر دومی که مصاحبه و پژوهش و تدوین و تنظیم و حتا نگارش خاطرات برعهده‌اش است. خاطرات دیگرنوشت، درحقیقت روایت تدوین‌شده‌ی آن نفر دوم است از خاطرات راوی. نوعی محصول فرآوری‌شده. از آن‌جا که بسیاری از صاحبان خاطره، مهارت یا فرصت آن را ندارند که شخصاً به نگارش خاطرات‌شان همت گمارند، این قالب به سرعت رواج یافت. خصوصاً که این دست کتاب‌ها توسط یک نویسنده که به نسبت راوی به ادبیات و تکنیک‌های نگارش و فنون زبان‌آرایی، مسلط‌تر و با ذایقه‌ی مخاطب آشناتر است، نگاشته می‌شوند و طبعاً مخاطب بیش‌تری هم می‌یابند. بسیاری از کتاب‌های خاطرات جنگ که در این سال‌ها منتشر شده و در بین مخاطبان با استقبال ویژه‌ای مواجه شده‌اند، مانند «دا» (حسینی، 1387)، «نورالدین پسر ایران» (عارفی، 1390) و «بابانظر» (نظرنژاد، 1388) ازین دسته‌اند.
گونه‌ی دیگری از کتاب‌های خاطرات دیگرنوشت که به‌ویژه در سال‌های اخیر رواج یافته‌، کتاب‌هایی اند که اصطلاحاً «تاریخ شفاهی» خوانده می‌شوند (گرچه عموماً از نظر معیارهای علمی، با تاریخ شفاهی تناسبی ندارند). یعنی کتاب‌هایی که متن گفت‌وگوی مصاحبه‌کننده یا تاریخ‌نگار شفاهی با راوی را شامل می‌شوند، با ذکر پرسش‌ها؛ مانند «سرباز سال‌های ابری» (بنادری، 1389) و «مهتاب خین» (همدانی، 1389). در این قالب، جریان روایت خاطرات فرد، با حضور و مداخله و هدایت یک مصاحبه‌کننده و پژوهش‌گر هدایت می‌شود. مصاحبه‌کننده و پژوهشگری که انتظار می‌رود به حوزه‌ی زندگی و فعالیت راوی اشراف کامل داشته باشد3.
به‌طورکلی کتاب‌های خاطرات دیگرنوشت، به‌جهت حضور و دخالت یک نفر دوم در روند تولید و تدوین اثر، قابلیت بیش‌تری برای فربه‌گی دارند. چراکه معمولاً پژوهشگر یا تدوین‌کننده یا مصاحبه‌گر، در تداعی خاطرات و بیان جزییاتِ بیش‌تر به کمک راوی می‌آید و می‌کوشد فواصل خالی روایت او را تکمیل کند. به‌ویژه در مواردی که نفر دوم، وظیفه‌ی بازنویسی خاطرات را برعهده می‌گیرد و طبعاً می‌کوشد با توصیفات مفصل‌تر و ذکر جزییات بیش‌تر ـ که لزوماً در متن اولیه‌ی روایت راوی وجود ندارند ـ، رنگ و جلای مضاعفی به خاطرات ببخشد و محصولی جذاب‌تر برای مخاطب فراهم آورد. 

 
دلیل چهارم ـ خلق خاطرات جدید محصول فاصله‌ی زمانی
اما به‌موازات دلایلی که ذکر شد، یک دلیل متفاوت دیگر را نیز می‌توان برای روند مستمر فربه‌گی خاطرات جنگ، برشمرد؛ دلیلی که کم‌تر محل توجه بوده است و مقصود اصلی این نوشتار هم بیان آن است؛ یعنی: خلق خاطرات جدید متأثر از گذر زمان.

 

فاصله‌ی زمانی و روایت
فاصله‌ی زمانی در روایت یک واقعه‌ی تاریخی عنصری مهم و تأثیرگذار است. روایتی که با فاصله‌ی زمانی کمی از رخداد یک واقعه توسط یکی از شاهدان آن بیان می‌شود، ارزش و اعتبارش بسیار متفاوت است با روایتی که فاصله‌ی زمانی زیادی با واقعه دارد. شاید در وهله‌ی اول به نظر برسد این تفاوت ارزش و اعتبار، به‌جهت آن است که وقتی از واقعه‌ای فاصله می‌گیریم، جزییات آن واقعه دیگر کم‌تر در ذهن می‌ماند و برای همین روایت نزدیک‌تر به واقعه به‌جهت برخورداری از جزییات بیش‌تر، ارزشمندتر است. این یک سویه‌ی قضیه و البته سویه‌ی ساده‌ی آن است.
سویه‌ی پیچیده‌تر آن است که از قضا به‌عکس وقتی راوی از واقعه فاصله می‌گیرد، گرچه برخی جزییات واقعه را به‌عنوان ماده‌خام‌های روایت از خاطر خواهد برد، ولی همین گذشت زمان، ماده‌خام‌های جدیدی را در اختیار وی قرار می‌دهد که می‌توانند دست‌مایه‌ی خلق خاطرات و روایات تازه‌ای شوند.
بگذارید مثالی بزنم. فرض کنید روزی هنگام عبور از خیابان، ناگهان در مقابل چشمتان تصادفی رخ دهد. احتمالاً چند دقیقه‌ای می‌ایستید و به صحنه‌ی تصادف می‌نگرید. منتظر می‌شوید ببینید در ادامه چه می‌شود و مصدومان چه حال و روزی پیدا می‌کنند. حتا ممکن است جلو بروید و کمک کنید. اگر در آن لحظات، که هنوز صحنه‌ی تصادف را ترک نکرده‌اید و از شوک واقعه بیرون نیامده‌اید، رهگذری از سر کنجکاوی یا افسر پلیسی که برای تحقیق به آن‌جا آمده از شما در مورد کیفیت وقوع تصادف بپرسند، طبعاً شما روایتی خواهید داشت. (ممکن است آن‌قدر غرق در رخداد باشید که حتا سر برنگردانید به طرف پرسنده. چشم‌تان به صحنه باشد و زبان‌تان پاسخ او را بدهد.) این روایت، به احتمال زیاد با روایتی که ساعتی بعد در محل کار برای همکاران‌تان، یا شب آن روز در خانه برای خانواده‌تان، یا روزهای بعد برای دیگران از آن تصادف تعریف خواهید کرد، متفاوت است. این تفاوت، طبیعی و قابل انتظار است. زیرا به هر نسبت که شما از صحنه‌ی تصادف فاصله می‌گیرید، آن مشاهده‌ی عینی به تصویری در ذهن شما بدل می‌شود که آرام‌آرام به بایگانی خاطرات شخصی‌تان افزوده خواهد شد. از یک مشاهده و تجربه می‌شود یک «خاطره»؛ می‌شود یکی از خاطرات‌ـِ شما.
حالا اگر به هر دلیل، روایت شما از آن واقعه، برای دیگران اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؛ مثلاً در آن زمان ـ مکان، شما تنها شاهد تصادف بوده باشید؛ روشن است که در این حالت باز نسبت شما و آن تصاویر در ذهن‌تان، تفاوت می‌کند با وقتی که تصادف در خیابانی شلوغ و در ساعتی پرازدحام به وقوع پیوسته باشد. همین‌طور چنانچه شما نقشی هم در ماجرا ایفا کرده باشید، مثلاً به یاری مصدومان شتافته یا فقط در همین حد که به نیروهای امدادی گزارش داده باشید، نسبت شما و آن تصاویر متفاوت می‌شود. در آن‌صورت، آن تصاویر، بیش‌تر خاطره‌ی شما می‌شوند. نسبت‌شان با شما وثیق‌تر است. و دیگر آن خاطره، جزو مایملک شما محسوب می‌شود. به‌عبارت دیگر، حال شما ناخواسته مالک یک زمان ـ مکان شده‌اید و سرنوشت آن به دست شما افتاده است.
هرچه فرد از واقعه‌ای که شاهدش بوده و حالا خاطره‌ی شخصی‌اش است، فاصله می‌گیرد، فرصت بیش‌تری در اختیار دارد برای ارزیابی آن. خاطره می‌شود قاب عکس روی دیوار اتاق نشیمن فرد که می‌توان یک صندلی مقابلش گذاشت، و حین قهوه‌خوردن و سیگارکشیدن ساعت‌ها به آن خیره شد و اندیشید. فاصله‌ی زمانی، گرچه برای حقیقتِ رخدادی که روایتش برعهده‌ی فرد است، تهدید محسوب می‌شود، اما برای خودِ راوی از قضا یک فرصت ناب است. درست همین‌که بسیاری از جزییات از ذهن راوی بر اثر گذشت زمان فراموش می‌شوند، یک فرصت بی‌بدیل است که اگر خود فرد هم آگاهانه از آن استفاده نکند، ذهن خلاق او ناخودآگاه خواهد کرد. گرد زمان که بر تن تصویر می‌نشیند، آن تصاویر عریان و بی‌واهمه و شفاف، در هاله‌ای از مه فرو می‌روند. از برخی‌شان جز پرهیبی به‌جا نمی‌ماند. از برخی تنها قاب عکسی خالی به دیوار می‌ماند. از برخی تنها اسلوب اصلی واقعه می‌ماند و از عده‌ای دیگر همان‌ها هم حذف می‌شود؛ گرچه خودِ واقعه، اصل رخدادش، برجاست. و همین کافی‌ست. همین پرهیب، قاب خالی، اسلوب، اصل رخداد برای ذهن راوی کفایت می‌کند. و چه بسا مغتنم‌تر از خود واقعه است. چون قابلیت تفسیر و تشریح و تکثیر و تأویل بیش‌تری دارد.
 
کارگاه مرمت ذهن
در ذهن همه‌ی ما یک کارگاه مرمت است که آثار قدیمی و در گذر زمان فرسوده و آسیب‌دیده را به شکل کاملاً حرفه‌ای مرمت و بازسازی می‌کند. و این کار به‌اندازه‌ای حرفه‌ای رخ می‌دهد که خیلی وقت‌ها، نسخه‌ی بازسازی‌شده و مرمت‌شده‌ی یک خاطره، از نسخه‌ی اولیه و «ارجینال»اش به‌مراتب جذاب‌تر و پررنگ‌ولعاب‌تر می‌شود. البته اگر امکان مقایسه‌ی این دو نسخه برای کسی فراهم شود. (که نمی‌شود.)
این چندان عجیب نیست که خاطره‌ای مثلاً متعلق به دوران کودکی‌ را اگر امروز بخواهیم روایت کنیم، جذاب‌تر و حرفه‌ای‌تر روایت خواهیم کرد. قابل انتظار است چند سال بعد، روایت‌مان از همان خاطره، از امروز هم جذاب‌تر شده باشد.
نکته این‌جاست که فاصله‌گرفتن از زمان رخداد، به تحلیل و تحدید خاطره‌ی آن نمی‌انجامد؛ به‌عکس، چه بسا که آن خاطره را فربه‌تر و مفصل‌تر سازد.
 

«ذهن عامی»/«ذهن ماهر»
 
اما این فرایند چه‌گونه رخ می‌دهد؟ ماده‌خام‌های این بازسازی یا ابزارآلات و دست‌مایه‌های آن کارگاه مرمت واقع ذهن، از کجا و چه‌گونه تأمین می‌شود؟ شاید بتوان پاسخ این پرسش را از مقایسه‌ی دو مفهوم «ذهن عامی» و «ذهن ماهر» دریافت.
در گذر زمان، و بر اثر کسب تجربه‌های گوناگون، ذهن ما آموزش‌هایی می‌بیند و مهارت‌هایی کسب می‌کند. این فرایند، به‌شکل طبیعی رخ می‌دهد؛ گرچه لزوماً خودآگاه نیست. درست مثل مهارت در کاربرد زبان که به‌مرور زمان با بودن و زیست در جهان معنایی هر زبان حاصل می‌شود؛ طی فرایندهای معمول روزمره: خواندن، نوشتن، گفت‌وگوکردن، شنیدن و... . در همین فرایندها، ذهن هم مهارت‌های لازم را کسب می‌کند. طبعاً استعداد ذهن‌ها در این آموختن یک‌سان نیست؛ بعضی مهارت بیش‌تری کسب می‌کنند و برخی کم‌تر. درست مثل تفاوت یک شاعر یا نویسنده با یک فرد معمولی در مهارت استفاده از زبان و دایره‌ی واژگان. با این‌همه سطحی از مهارت و آموزش و تربیت برای عموم افراد ممکن است.
در گسترش کمی و کیفی این سطح عمومی مهارت‌یابی، رسانه‌های گروهی بیش از هر عامل دیگر مؤثر بوده و هستند. این رسانه‌ها، از جمله با شکستن انحصارهای اطلاعاتی و ارتباطی و زبانی و فرهنگی، فضایی را برای توده‌ی مخاطبان و مصرف‌کنندگان‌شان فراهم کرده‌اند که در تربیت و آموزش ذهن‌ها تأثیر بسیار دارد.
یک واقعه‌ی واحد را ذهنی که آموزش‌دیده باشد و یک ذهن عامی، دو جور متفاوت روایت می‌کنند. هرچه ذهن عامی، یک واقعه را برهنه و شفاف روایت می‌کند، ذهن آموزش‌دیده تمایل دارد واقعیت را در لفافه‌ای از انواع حجا‌ب‌ها عرضه کند؛ از حجاب‌های زبانی گرفته تا مضمونی. درست مانند تفاوت یک ماده‌ی خام با یک محصول فرآورده. ذهن عامی، یک واقعه را در کوتاه‌ترین زمان و حتی‌الامکان با مختصرترین جملات بیان می‌کند. جملاتی ساده، اما رسا و گویا. ذهن حرفه‌ای، ولی به این آسانی یک خاطره را ـ به‌اصطلاح ـ خرج نمی‌کند. او قدر و قیمت خاطره را می‌داند و برای همین میل دارد به تصویرسازی‌های پیچیده؛ به توصیفات مطول؛ به استفاده از صنایع ادبی و آرایه‌های زبانی. همچنین ذهن حرفه‌ای در فرایند تربیتش به جایگاه «مخاطب» آگاهی کامل یافته است. برای همین در پردازش و ارایه‌ی محصول، گوشه‌چشمی به ذایقه و سلیقه و خواست او دارد.
در قبال یک رخداد جدید، حتا ذهن آموخته هم در وهله‌ی اول ممکن است عامی عمل کند. تا وقتی هنوز شاهد یک واقعه از آن فاصله نگرفته، و هنوز در مقام شاهد است، ذهنش کمابیش عامی است. شوک واقعه، کم‌تر به او مجال بهره‌گیری از مهارت‌هایش را می‌دهد. راوی‌ای که هنوز از رخداد فاصله‌ی کمی دارد، به همان نسبت فرصت کمی هم برای بازاندیشی و هرگونه دست‌کاری در روایتش دارد. ذهن او، نسبت به واقعه، هنوز ذهنی عامی است. تصویرهاش از رخداد، هنوز دست‌نخورده و بکر اند. برش‌هایی ‌اند کمابیش خام و متشکل از تصاویری ساده. هنوز زبان روایت ابتدایی است. برای همین در این خاطرات با توصیفاتی بسیط روبه‌رو می‌شویم؛ با واژگانی محکم و کوبنده که واقعیت را برهنه و شفاف روایت می‌کنند4. هنوز واقعه، تا حد زیادی واقعه است؛ هنوز به خاطره‌ی شخصیِ راوی بدل نشده. (یک‌بار دیگر متن 1 در آغاز را مقاله بخوانید.) اما به‌محض آن‌که از آن شوک رها شد ـ در مثال تصادف: مثلاً وقتی صحنه‌ی تصادف را رها کرد و رفت ـ با هر یک قدم که از متن واقعه دور می‌شود، ذهنش تازه مجال می‌یابد برای استفاده از مهارت‌ها و کاربست تربیت‌هایش. بنابراین دو عامل مهم و مکمل در خلق خاطرات جدید، یکی فاصله‌ی زمانی است و دیگری مهارت ذهن راوی.
 

تفاوت رزمنده‌ی دیروز و راوی امروز
برگردیم به حوزه‌ی اصلی بحث‌مان؛ به خاطرات جنگ. اگر آنچه تا این‌جا گفته شد را بپذیریم، در این مقوله، تفاوت آشکاری وجود دارد بین خاطراتی که در همان دوران جنگ گفته و روایت شده‌اند با خاطراتی که سال‌ها پس از خاتمه‌ی جنگ و در روزگار ما گفته و تدوین می‌شوند یا بعدها گفته خواهند شد. راوی امروز و رزمنده‌ی دیروز، دو ذهن متفاوت دارند. ذهن راوی امروز، ناگزیر ذهنی تربیت‌شده است؛ حال‌آن‌که وقتی رزمنده‌ای درحال تجربه‌ی جنگ بود، ذهنی عامی داشت در مقام روایت جنگ. خصوصاً با توجه به میانگین سنی جوان رزمندگان و حجم بالای حضور نوجوانان و جوانان در جنگ، یعنی کسانی که هنوز ذهن‌شان مانند یک فرد پا به سن گذاشته، در خلال تجارب و وقایع، کسب مهارت نکرده است5.
بسیاری از صاحبان خاطرات جنگ، زمانی که به جنگ رفتند، نوجوانان یا جوانانی شورمند بودند و از نظر اقتصادی هم اکثراً به طبقات فرودست تعلق داشتند. اما امروز آنان راوی شده‌اند؛ راویانی ماهر. دیگر آن نوجوانِ انقلابیِ مستضعف و ساده نیست که از جنگ برای‌مان می‌گوید. یک راوی است که سال‌ها زمان و فرصت برای بازسازی خاطراتش داشته است و ذهنش در فرایندی لاینقطع همانند کارگردانی کوشا، تصاویر را به‌دقت گزینش، حذف، بازسازی، ترمیم و پردازش کرده است. آگاهانه یا ناآگاهانه. با قصد آشکار یا پنهان. این روند ذهنی آن‌قدر بطئی رخ می‌دهد که بسیاری اوقات خود فرد هم متوجه آن نمی‌شود و شاید تنها یک ناظر بیرونی و مسلط به تاریخ آن رخداد است که می‌تواند این تخالط و تأثر را ردیابی کند6.
به‌همین منوال، اعتبار خاطرات خودنوشت و دیگرنوشت هم یکسان نیست. خاطراتی که خود فرد به نگارش درمی‌آورد، باز احتمال خلوص‌شان بیش‌تر است از آن‌ها که کسی در مقام تدوین‌کننده به یاری راوی‌شان آمده7. چراکه در این کتاب‌های خاطرات، یک ذهن تربیت‌شده‌ی دیگر و حرفه‌ای‌تر ـ به‌جهت حرفه‌ی صاحبش:‌ نویسندگی و در این‌جا خاطره‌پردازی ـ هم به یاری ذهن مهارت‌یافته‌ی راوی می‌آید و آنچه در نهایت به‌عنوان کتاب خاطرات منتشر می‌شود محصول فرآوری‌شده‌ی دو ذهن ماهر است8.
 

خاطرات خاطره‌ساز و فرایند «شخصی‌سازی»
مشخصاً در موضوع خاطرات جنگ، یکی از منابعی که در فرایند تولید ماده‌خام‌های مرمت و تقویت ابزارهای تربیت و کسب مهارت ذهن راویان ایفای نقش می‌کند، خود مجموعه آثاری است که با عنوان «دفاع مقدس» تولید و منتشر می‌شوند؛ از فیلم‌های مستند و سینمایی جنگ گرفته تا کتاب‌های خاطرات و تا مجموعه‌های عکس و اسناد و حتا تا آثار ادبی و داستانی. راوی‌ِ مصرف‌کننده‌ی این آثار، موقعیت و شرایطی متفاوت با گذشته را تجربه می‌کند. حال، او ابزارهای جدیدی در اختیار داشته و چشم‌اندازهای بدیعی برای بیان خاطراتش پیش رو دارد که پیش‌تر ـ مثلاً زمان جنگ ـ از آن‌ها بی‌بهره بود.
کمکی که انتشار تصاویر، اسناد و فیلم‌های مستند به راوی می‌کند، روشن است؛ این منابع می‌توانند خلأهای روایت او را برطرف سازند و قسمت‌های خالی پازل خاطراتش، که بر اثر گذر زمان یا ناآگاهی از ابعاد دیگر واقعه پدید آمده، را تکمیل کنند. اما کمکی که مطالعه‌ی کتاب‌های خاطرات دیگر رزمندگان و تماشای فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی جنگی به راوی امروز می‌کنند، از جنسی دیگر است. این آثار، نه فقط در تکمیل خاطرات ناقص و یا ترمیم خاطرات معیوب، بلکه بیش از آن حتا در تولید خاطرات جدید می‌توانند نقش‌آفرینی کنند. سخن از ظهور گونه‌‌ی جدیدی از خاطرات است که در بایگانی ذهن راوی، مسبوق سابقه‌ای نبوده‌اند. (گرچه بعداً سابقه‌دار می‌شوند.)
وقتی فرد خاطرات دیگران را می‌شنود یا می‌خواند یا فیلمی را می‌بیند، تصاویر جدیدی در ذهنش ساخته می‌شوند. تصاویری که گرچه جدید اند، اما غریبه نیستند. جنس‌شان آشنا است. چراکه راوی شرایطی مشابه را در زمان و مکانی مشابه آن تصاویر تجربه کرده است. این تصاویر، در ذهن او ثبت و ضبط می‌شوند. همین آشنایی سبب می‌شود، عامدانه یا غیرعامدانه، برخی از این تصاویر به مخزن تصاویر شخصی راوی راه یابند. خصوصاً مواردی که او در همان زمان ـ مکان وقوع روایت بوده یا می‌توانسته باشد. مثلاً خاطره‌ای از همرزمش می‌شنود و به‌یاد می‌آورد که او هم درست در زمان ـ مکان وقوع آن رخداد حاضر بوده و احتمالاً شاهد آن صحنه و واقعه که حالا روایتش را می‌خواند یا می‌بیند، بوده است. همین اندازه از اشتراکات کافی است که آن خاطره، در ذهن فرد بازسازی و به‌عبارت دیگر «شخصی‌سازی» شود. دیگر خاطره‌ی دیگری نباشد؛ خاطره‌ای بشود از آنِ خودِ فرد؛ بشود یکی از خاطراتِ او.
در مثال تصادف، فرض کنید وقتی مشغول تعریف آن رخداد برای دیگران هستید، کسی از مخاطبان‌تان باشد که او هم دقیقاً در همان زمان و از همان محل عبور کرده، اما متوجه تصادف نشده یا دیده ولی توجهی نکرده و گذشته است یا هنر تبدیل آن مشاهده به خاطره را نداشته است. شنیدنِ روایت شما به او این کمک را می‌کند که با مجوز داشتن حضوری مشابه شما در زمان ـ مکانی واحد، نسخه‌ای شخصی‌شده از خاطره‌ی شما را به نام خودش داشته باشد. از آن به بعد، احتمالاً شما دیگر تنها کسی نخواهید بود که از آن تصادف، خاطره دارد و خاطره‌اش را برای دیگران روایت می‌کند. حال خاطره‌ی شما تکثیر شده است. 
بعضی خاطرات هم هستند که از شدت فراوانی وقوع نمونه‌های مشابه‌شان، می‌توان گفت به کس خاصی تعلق ندارند؛ همه‌گانی اند و درعین‌حال هر به‌جنگ‌رفته‌ای می‌تواند آن‌ها را متعلق به خود بداند. خاطرات پربسامد و تکرارشونده‌ای که در گنجه‌ی ذهن هر صاحب‌خاطره‌ای نمونه‌ای مشابه آن یافت می‌شود یا می‌شود که یافت بشود. فرایند شخصی‌سازی در مورد این قبیل خاطرات هم مصداق می‌یابد.
بنابراین یکی از پیامدهای تولید و انتشار کتاب‌های خاطرات جنگ، جان‌بخشیدن به خاطرات مرده و زمینه‌‌سازی برای زایش و تکوین خاطرات جدید در ذهن دیگر رزمندگانی است که شرایطی مشابه یا مشترک با راوی خاطرات منتشرشده را تجربه کرده‌اند. با این اوصاف برخلاف آنچه معمولاً پنداشته می‌شود، خاطره، لوح سنگی رخ‌‌پنهان‌نموده زیر خاک زمان نیست که نیاز به کاوش و کشف و غبارزدایی داشته باشد؛ خاطره، تکه‌سنگی است که در لحظه‌ی وقوع، از فراز قله‌ی برفی زمان رها می‌شود و در دامنه‌ی کوه، حرکتی شتابنده را می‌آغازد و به تدریج به بهمنی بدل می‌گردد که مداوم بر حجمش افزوده شده و فربه و فربه‌تر می‌شود.
 
فربگی گفتمان
اما این فرایند زاد و تکثیر خاطرات در چه محیطی رخ می‌دهد؟ یا در همین مثال بهمن، کوه برفیِ خاطرات جنگ چیست؟ در شرایط حاضر، که نظام سیاسی، یگانه متولی «دفاع مقدس» است و اگر نگوییم همه، لااقل اکثریت قریب به اتفاق آثار و محصولات مرتبط با جنگ، مستقیم یا غیرمستقیم، با مدیریت، هدایت و عاملیت نهاد دولت تولید، منتشر و توزیع می‌شوند، محیط دیگری جز سپهر گفتمانی «دفاع مقدس دولتی» نمی‌توان متصور بود. بهمنِ خاطرات جنگ در دامنه‌ی دفاع‌مقدس دولتی مسیر فربگی را طی می‌کند. نتیجه آن می‌شود که همه‌ی کتاب‌های خاطرات، درحقیقت بازتولید روایت رسمی حاکمیت از جنگ اند. زیرا در فرایند مرمت و بازسازی و شخصی‌سازی خاطرات جنگ، ملاط و موادی جز همین روایت و گفتمان در اختیار راویان نیست و اساساً نمی‌تواند باشد؛ چنبره‌ی گفتمانی اجازه‌ی دیگری نمی‌دهد. هر کتاب خاطرات جنگی که نوشته و منتشر می‌شود، بسان کودکی است که در زهدان دفاع‌مقدس دولتی رشد و نمو یافته و گوشت و پوستی از آن مادر دارد و خون او در رگ‌هاش است. تولید و انتشار هر کتاب جدید خاطرات جنگ، گامی است در جهت تکثیر روایت رسمی. و بدین‌گونه گفتمان مذکور، مدام خود را بازتولید و تکثیر و تثبیت می‌کند. با فربه‌شدن کتاب‌های خاطرات جنگ، این دفاع‌مقدس دولتی است که فربه و فربه‌تر می‌شود.
با این اوصاف، حالا می‌توان از یک دلیل دیگر برای فربه‌شدن مستمر کتاب‌های خاطرات جنگ سخن گفت: اراده‌ی ـ مبتنی بر نیازِ ـ نهاد دولت.     
 

 
پی‌نوشت‌ها:
1.        ابراهیم حاتمی‌کیا چند سال پیش و در یک برنامه‌ی تلویزیونی که به نقد و بررسی فیلم‌هایش اختصاص داشت، با ذکر خاطره‌ای به خوبی این فضا را توصیف کرد. او گفت: ما آن اوایل وقتی فیلم می‌ساختیم، اصلاً خجالت می‌کشیدیم که آخرش اسم‌مان را بزنیم. می‌گفتیم ریا می‌شود. اما بعدها فهمیدیم برعکس باید امضایت را بزنی پای کار یعنی که مسئولیت آن را می‌پذیری (نقل به مضمون). آقای علی‌رضا کمری ـ پژوهش‌گر نامدار جنگ ـ در حاشیه‌ی ویراست نخست مقاله‌ی حاضر چنین مرقوم داشتند: «اگر دقت کرده باشید کتاب‌های چاپ سپاه یعنی انتشارات و تبلیغات، در روی جلد و حتا صفحه‌ی شناسنامه غالباً فاقد نام مؤلف بود. آن‌سال‌ها آوردن نام مؤلف روی کتاب در سپاه نوعی ریاکاری ضداخلاقی به‌حساب می‌آمد. یکی از کارهایی که امثال بنده در سال‌های اواخر جنگ انجام دادیم، توجه به لزوم وجود نام مؤلف روی کتاب و حفظ حقوق او بود». 
2.        آن‌ها که استعداد بازتولید روایت رسمی از جنگ را دارند.
3.        گرچه این انتظار، به‌دلیل «سفارشی»بودن اغلب این کتاب‌ها، بسیاری مواقع پاسخ درخوری نمی‌یابد. به‌عنوان مثال در کتاب «سرباز سال‌های ابری»، تدوین‌کننده‌ی کتاب ـ که نویسنده‌ی نام‌آشنا و فعالی در عرصه‌ی تدوین خاطرات جنگ است ـ به‌صراحت در مقدمه می‌نویسد: «هیچ تصویری از فردی که باید با او مصاحبه می‌کردم، نداشتم. حتا نامش را هم به‌درستی نمی‌دانستم!». جالب آن‌که خود در ادامه می‌نویسد: «سال‌ها پیش در کتب آموزشی اصول مصاحبه خوانده بودم که یک مصاحبه‌گر حرفه‌ای باید قبل از برخورد با سوژه‌ی موردنظرش، اطلاعات کاملی از پیشینه و سوابق کاری فردی که می‌خواهد با او مصاحبه کند به‌دست آورد. اما من تنها یک روز قبل مطلع شده بودم که باید به آبادان بروم و با یکی از فرماندهان جنگ مصاحبه کنم». و عجیب آن‌که با همه‌ی این اوصاف و با وجود اعتراف مذکور، این کتاب با برچسب «تاریخ شفاهی» منتشر شده است!
4.        «محیط جبهه و جنگ، میدان کارزار و عمل بوده است، نه وصف و نگارش. علاوه بر این بی‌اطلاعی از قواعد نگارش و ناآشنایی با اقسام نثر فارسی و افزون بر آن، عدم تقید به چنین شیوه‌هایی و پیروی صرف از زبان عاطفی و توان شخصی و انعکاس ساده و بی‌پیرایه‌ی وقایع به زبان متعارف، موجب شده است که خاطره‌نوشته‌ها عموماً با ملاک‌های شناخته‌شده‌ی نثرهای ادبی چندان هم‌خوان و متناسب نباشند» (کمری، 1390: 60-61).
5.        «در شیوه‌ی نثر و نگارش [خاطرات رزمندگان] نکته‌ی قابل توجه این است که هوش‌مندانه یعنی با تسلط عقل مصلحت‌گرایانه و محاسبه‌گر ـ دست به قلم نبرده‌اند، بلکه در نقل و نگارش این یادمان‌ها عموماً تا حدودی امی و عامی بوده‌اند. و این وجه البته در خاطراتی که با فاصله‌ی کم‌تری از زمان پایان جنگ نوشته شده‌اند، بیش‌تر قابل ملاحظه و مداقه است. آنان به همان راحتی که باور کردند می‌توانند بجنگند، دل‌یادشان را مکتوب کرده‌اند. زبان آن‌ها به فطرت‌شان بسیار نزدیک است و خوشبختانه آلوده به بایست‌ها و نبایست‌های نگارشی نشده است» (کمری، 1390: 110-111)
6.        این‌جاست که جایگاه و ارزش تاریخ شفاهی ـ در معنای دقیق و علمی آن ـ روشن می‌شود.    
7.        مگر مواردی که شخص دوم، مصاحبه‌گرِ تاریخ شفاهی باشد.
8.        البته از یک تبصره نباید غفلت کنیم:‌ به‌استثنای خاطراتی که در زمان وقوع‌شان به‌جهت محذوریات گفتمانی و سیاسی مجال طرح نیافته باشند. گرچه در مورد همان‌ها هم، فاصله‌ی زمانی در کاستن از ارزش و اعتبارشان بی‌تأثیر نیست.
 


کتاب‌نامه:
1.        بنادری، عبدالحسین (1389). سرباز سال‌های ابری. به‌اهتمام سیدقاسم یاحسینی. تهران: فاتحان.
2.        بیگلربیگی، محمد (1360). حماسه‌آفرینان جبهه‌های جنگ. تهران: [بی‌جا].
3.        تاجیک،‌ سعید (1378). جنگ دوست‌داشتنی. تهران: سوره مهر.
4.        حسینی، سیده‌زهرا (1387). دا. به‌اهتمام سیده‌اعظم حسینی. تهران: سوره مهر.
5.        داودآبادی، حمید (1370). یاد یاران. تهران: حوزه هنری.
6.        ــــــــــــــ (1374الف). یاد ایام. ج 1. تهران: حوزه هنری.
7.        ــــــــــــــ (1374ب). یاد ایام. ج 2. تهران: حوزه هنری.
8.        ــــــــــــــ (1389). ازمعراج‌برگشتگان. تهران: عماد.
9.        دهقان، احمد (1370). ستاره‌های شلمچه. تهران: حوزه هنری.
10.     ساسانی، فرهاد [به اهتمام] (1384). گفتمان جنگ در رسانه‌ها و زبان ادبیات. تهران: سوره مهر.
11.     ـــــــــــــــــــــــ (1387). خاطره و گفتمان جنگ. تهران: سوره مهر.
12.     سوداگر، احمد (1383). جاده‌های سربی. به‌کوشش محمدمهدی بهداروند. تهران: سوره مهر.
13.     شریفی‌راد،‌ یدالله (1362). سقوط در چهلمین پرواز. [تهران]: چاپ گل‌ها.
14.     شکری، سیدحسن (1370). نونی صفر. تهران: حوزه هنری.
15.     طالقانی، حمیدرضا (1368). تپه برهانی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، واحد تبلیغات و انتشارات.
16.     عارفی، سیدنورالدین (1390). نورالدین پسر ایران. نگارش معصومه سپهری. تهران: سوره مهر.
17.     کاظمی، سیدابوالفضل (1389). کوچه‌ی نقاش‌ها. گفت‌وگو و تدوین راحله صبوری. تهران: سوره مهر.
18.     کمری، علیرضا (1383). با یاد خاطره. ج 1. تهران: سوره مهر.
19.     ــــــــــــ (1386). «آناتومی خاطره‌پژوهی». ماهنامه‌ی زمانه. شماره‌ی 64.
20.     ـــــــــــــ (1390). یاد مانا. تهران: سوره مهر.
21.     کوندرا، میلان (1384). بی‌خبری. ترجمه‌ی فروغ پوریاوری. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
22.     محمدی، محسن (1366). لحظه‌های یک پاسدار. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، واحد تبلیغات و انتشارات.
23.     مرندی، مهدی (1376). حکایت سال‌های بارانی. بازنویسی محمد خسروی‌راد. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس.
24.     مطلق، محسن (1370). زنده‌باد کمیل. تهران: حوزه هنری.
25.     ـــــــــــــ (1386). جاده‌های خلوت جنگ. تهران: سوره مهر.
26.     مظاهری، جعفر (1386). ده‌متری چشمان کمین. به‌کوشش محسن صیفی‌کار. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس.
27.     نظرنژاد، محمدحسن (1388). بابانظر. مصاحبه حسین بیضایی. تدوین مصطفی رحیمی. تهران: سوره مهر.
28.     هادی، محمد (1370). سومین روز محاصره. تهران: حوزه هنری.
29.     هاینس، ساموئل (1384). «یادآوری و روایت‌های شخصی». گفتمان جنگ در رسانه‌ها و زبان ادبیات. به اهتمام فرهاد ساسانی. تهران: سوره مهر.
30.     همدانی، حسین (1389). مهتاب خین. به‌ا‌هتمام حسین بهزاد. تهران: فاتحان.


منتشرشده در نشریه هابیل. شماره 6 (مسلسل 11). پاییز 92
به قلم محسن حسام مظاهری  | لینک  | 

به بهانه‌ی انتشار کتاب «اعتراف سبز»


 

·         چه نسبتی بین امر اخلاقی و نشر مطلب در فضای مجازی وجود دارد؟

·         آیا بازنشر مطلبی که یک فرد در صفحه‌ی شخصی‌اش در نت منتشر کرده، آن‌هم برای مخاطبین محدود خودش، در یک رسانه‌ی رسمی (مثل روزنامه و کتاب) عملی «اخلاقی» است؟

·         مالکیت معنوی و مادی مطالب افراد روی نت متعلق به کیست؟

·         آیا انتشار مطلب در فضای نت، با این فرض که این فضا، محیطی آزاد و دردسترس همه‌گان است، سبب سلب مالکیت صاحب مطلب از ‌آن می‌شود؟

*

معمولاً وقتی چیزی برای‌مان مهم می‌شود که مبتلایش می‌شویم. این سئوال‌ها در این چند روز برای من مهم شده‌اند و به آن‌‌ها فکر می‌کنم. دلیلش هم دو اتفاق ـ شاید به ظاهر کوچک ـ است که برایم رخ داده؛ هر دو در همین چند روز گذشته. یکی بازنشر «پستِ» کوتاهی که در صفحه‌ی فیس‌بوکم و در پاسخ به کامنت یکی از دوستان گذاشته بودم، در یک سایت خبری1 به‌عنوان «یادداشتی از» من! و دومی و عجیب‌تر، بازنشر دو مطلبی که در جریان انتخابات 88 و حواشی آن روی وبلاگم گذاشته بودم، این‌بار در قامت یک کتاب2! آن‌هم به صورت مغلوط و ناقص و دستکاری‌شده.

طبعاً هیچ‌کدام این دو اتفاق خوش‌حالم نکرد و بعد از مواجهه با آن‌ها احساس توهین و تجاوز به حریم شخصی‌ام را داشتم (و دارم). فکر کردم چرا باید مسئولین آن سایت و تدوین‌کنندگان آن کتاب به خودشان اجازه‌ی این کار را بدهند؟ چرا بدون کسب اجازه از من که صاحب و علی‌القاعده مالک آن مطالب هستم این کار را کرده‌اند؛ کسب اجازه‌ای که با کمک همین فضای وب کار سختی نبود.

فرض دشمنی و عداوت شخصی مسببان این دو اقدام اهانت‌آمیز و غیراخلاقی هم موضوعیتی ندارد. مسئولین آن سایت خبری را گرچه مستقیماً نمی‌شناسم، اما از طریق همین فضای وب، با دیدگاه‌های مدیر سایت کمابیش آشنایی دارم و جزو گروه دوستان فیس‌بوکی‌ام است. کتاب مذکور هم در «دفتر مطالعات جبهه‌ی فرهنگی انقلاب اسلامی» تهیه و تدوین شده؛ بعضاً دوستانی که آن‌جا هستند را می‌شناسم و گرچه در مواردی با هم اختلاف نظرهای جدی داریم، ولی تا آن‌جا که من می‌شناسم‌شان افراد دغدغه‌مند و سالمی هستند. ناشر کتاب هم دوستان «نشر معارف» اند که آن‌ها را هم دورادور می‌شناسم و قضاوتی مشابه درباره‌شان دارم. اگر این شناخت را هم نداشتم، باز دلیلی برای فرض دشمنی و عامدانه‌بودن این «آزاررسانی» نبود. پس چه دلیلی آن‌ها را به چنین اقدامی کشانده؟‌ در پاسخ به این سئوال، به نظرم دو دلیل یا دو جنس دلیل می‌توان تصور کرد:

 

پاسخ اول

اول این‌که این اختلاف به تفاوت در فهم و تعریف و تفسیر فضای مجازی بر‌می‌گردد. یک تعریف این است که فضای وب2 با فضای رسمی و حتا دیگر رسانه‌ها تفاوت‌های مهمی دارند و ازجمله‌ی آن‌ تفاوت‌ها «غیررسمی»بودن‌شان است. این محیط‌ها خصوصاً شبکه‌های اجتماعی به‌گونه‌ای طراحی شده که کاربران در آن‌جا احساس آزادی بیشتری دارند و برای همین معمولاً‌ میان رفتار و زبان‌شان در این محیط‌ها با رفتار و زبان‌شان در فضای رسمی تفاوت می‌گذارند. و از آن‌جا که این تفاوت‌گذاری آگاهانه و عامدانه و بادرنظرگرفتن امکانات این محیط‌ها ازجمله امکان محدودسازی مخاطب و... صورت گرفته، کسی حق استفاده از مطالب و منشورات کاربران در این محیط‌ها را در محیط خارج و رسمی ندارد؛ به‌جز خود کاربر. تخطی از این قانون نانوشته، یعنی نادیده‌گرفتن حق شخصی کاربران در مدیریت محیطی خصوصی خود و پایمال‌کردن حقوق اشخاص و در مفهوم دینی‌اش ضایع‌کردن حق‌الناس.  

اما تعریف دیگری هم هست که معتقد است این احساس آزادی، اساساً کاذب و بی‌مورد است. فضای وب، یک فضای عمومیِ آزادِ همه‌گانی است که محدودیتی را برنمی‌تابد و وقتی کاربری چیزی را در آن منتشر کرد، عملاً از خود سلب حق مالکیت کرده. مثل مرغی که از قفس رهاشده و در طبیعت و طبق قاعده‌ی تنازع بقا، هر بلایی ممکن است سرش بیاید.  

این درهرحال اختلاف‌نظری است که با بحث و گفت‌وگو امکان حل‌شدنش هست.

 

پاسخ دوم

اما پاسخ دوم قابل تصور، اساساً رویکرد دیگری دارد و ناظر به اخلاق سیاسی جدیدی است که در سال‌های اخیر به‌ویژه در بین لایه‌هایی از جوانان دغدغه‌مند و انقلابی و البته تندرو، شیوع یافته است. و آن ترجیح امر سیاسی بر امر اخلاقی و حتا امر دینی است. طبق این رویکرد، مشابه آن‌که در احکام، برخی افراد خارج‌شده از دین (مرتدین) حکم «مهدور الدم» می‌یابند، در دنیای سیاست هم افراد خارج‌شده از صف انقلاب و نظام، «مهدور الآبرو» می‌شوند! به مجرد این‌که فرد از دایره‌ی خودی‌ها خارج شد و به صرف اینکه مخالف ما یا اصلاً مخالف نظام فکر کرد، پس آبرویش هم هدر است. پس دیگر حق استفاده از هیچ حقی را ندارد. و می‌توان با او بیرون از دایره‌ی اخلاق اسلامی و قواعدی مثل «آنچه برای خود نمی‌پسندی برای دیگران هم مپسند» و... برخورد کرد. هیچ مرزی هم نیست. حفظ نظام، گاه حکم می‌کند در اتاق خواب مخالفین هم شنود بگذاریم، هارد کامپیوتر شخصی‌شان را شخم بزنیم، تلفن‌های خصوصی‌شان را شنود کنیم، احیاناً در پرونده‌ی اطرافیان و بستگانش تجسس کنیم و خلاصه به هر دستاویزی متوسل شویم تا مخالف و منتقدمان را در روز مبادا بی‌حیثیت کنیم. این یعنی تعریف این جماعت از حفظ انقلاب و نظام.     

این آن لبه‌ی پرتگاه خطرناکی است که جریان حزب‌اللهی و انقلابی بر سر آن ایستاده: مرز اخلاق در فعالیت سیاسی. یکی از دغدغه‌های شخصی این چندساله‌ی من همین است که می‌بینم متأسفانه دوستانی از فرط غرق‌شدن در سیاست و افراط در کار سیاسی، عملاً‌ بسیاری از مرزهای اخلاقی و شرعی را زیر پا می‌گذارند تا به‌زعم خودشان دشمن را سرکوب کنند و به انقلاب خدمت برسانند. به‌کاربردن تعابیر زشت و رکیک ـ که بعضاً حتا مشمول حکم شرعی «قذف» هستند ـ درباره‌ی مخالفان خود یا آن‌ها که سلیقه‌ی سیاسی متفاوتی دارند حتا گیرم که برانداز و ضدانقلاب باشند، و افشاگری و پرده‌دری درباره‌ی آن‌ها و خانواده‌شان و موارد بسیار دیگر از جنس همین به دره‌افتادن‌هاست. حرف حالا هم نیست. چهار سال پیش در همین وبلاگ نوشتم:

«امروز جای حلقه‌های مطالعاتی و سخن‌رانی‌ها و مناظره های نظری و دوره‌ها و طرح‌های آموزشی و نشریات نظری و مؤسسات و نهادهای پژوهنده را جلسات و سخن‌رانی‌های حاد و تند و افشاگرانه‌ی سیاسی و فهرست رنگ‌ووارنگی از سایت‌های خبری و گروه‌های مجازی و تشکل‌های نوپدید یک‌شبه گرفته که از موضع قدرت و نه اقلیت، به هر دستاویزی برای مغلوب‌کردن حریف و رقیب و به‌لجن‌کشاندن‌اش متوسل می‌شوند و در این راه کم‌تر به قواعد اخلاقی، دینی و عرفی پابند می‌مانند. به‌جای اهل فکر و اندیشه، تریبون دانش‌گاه‌ها و حوزه‌ها اغلب دست جماعتی افتاده که اگر مُشتی اطلاعات پشت‌پرده‌ای بی‌ارزش را ازشان بگیری، دیگر حرفی برای گفتن ندارند. جماعتی که از اطلاعاتی‌بودن ارتزاق می‌کنند و نان‌شان در بی‌آبروکردن دیگران (مخالفان) به هر قیمتی و افشای اسرار پیدا و پنهان و اتهام‌زنی و صدور حکم در غیر دادگاه است.3»

و نوشتم:

«این وضعیت نامطلوبی است که من بسیار از آن احساس خطر می‌کنم و از فرجامش، بیش از همه برای جوانان همنسل خودم، برای بچه‌مذهبی‌ها و دین‌باوران، بیم‌ناکم؛ به همان اندازه که به اصلاح و تغییر در آن چندان امیدی ندارم.4»

و از قضا در همان پست فیس‌بوک مذکور هم همین‌ دغدغه‌ را نوشتم: «بی‌ادب شده‌ایم».

شخصاً ترجیح می‌دهم و دعا می‌کنم انگیزه‌ی دوستانی که کتاب مذکور را تهیه و منتشر کرده‌اند از جنس پاسخ اولی باشد نه دومی.

 


 

پاورقی:

1.       سایت خبری پارسینه.

2.       «اعتراف سبز؛ گزیده‏‌ای از نوشتار وبلاگ‏‌نویسان شورش سبز و مخالفان دکتر احمدی‌نژاد در رفع شبهه تقلب». تهیه‌شده در دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی. تهران: دفتر نشر معارف، 1392.

3 و 4. افشا می‌کنم، پس هستم:

‌http://mohsenhesam.blogfa.com/post-127.aspx


بازنشرها:

سایت الف:

http://alef.ir/vdccosqse2bqoo8.ala2.html?191996

سایت رویش:

http://rooyeshnews.com/public/15-notes/45696-3920415070914.html



به قلم محسن حسام مظاهری  | لینک  | 

 گفتگو با ویژه‏نامه‏ی دفاع مقدس روزنامه‏ی قدس (شهریور 1391)

 

·        ایده‏ی «دفاع مقدس دولتی، دفاع مقدس مردمی» از کجا آمد؟یعنی شما بر اساس چه مشاهدات و تجاربی این بحث را در نشریه هابیل مطرح کردید؟

این مفهوم ریشه در خود واقعیت دفاع مقدس دارد. در جنگ هشت‏ساله یا به تعبیری ده‏ساله وقتی که نگاه می‏کنیم می‏بینیم بدنه‏ی اصلی مردم بودند. یکی از ویژگی‏های برجسته‏ای که جنگ ایران و عراق داشت بعد مردمی آن بود. از اقشار و اصناف مختلف؛ دانشجو، طلبه، کاسب، کارمند، کارگر، کشاورز، همه اصناف سعی کردند که نقش‏آفرین باشند. این اتفاق در پرتو غلبه گفتمانی رخ داد که با رهبری حضرت امام شکل گرفته بود و جنگ را با رویکردی ایدئولوژیک و اعتقادی پیوند می‏زد با یک سرمایه‏‏ تاریخی غنی به نام فرهنگ عاشورا. این بود که توده‏های مختلف مردم داوطلبانه در جنگ شرکت کردند و جنگ هم که تمام شد برگشتند سر کار خودشان. طلبه برگشت به حوزه، دانش‏آموز برگشت به کلاس، کاسب پشت دخل مغازه و کشاورز سر زمین و کارگر به کارخانه و هرکدام سر جای خودشان قرار گرفتند. بخشی هم نیروهای نظامی بودند. اینها البته همه‏شان از اول نظامی نبودند. بسیاری‏شان مانند دیگر اقشار، به شکل داوطلب درگیر جنگ شدند و به اقتضای جنگ و نیازهای انقلاب لباس نظامی را بر تن کرده بودند. بعد از جنگ هم باز به همان دلایل، در نیروهای نظامی ماندگار شدند.

جنگ که تمام شد، آن نیروهای داوطلب به روال معمول زندگی‏شان برگشتند. و به طور طبیعی، روایت جنگ برعهده‏ی نظامیان افتاد. طبیعی هم بود که وقتی ‏گفته می‏شد جنگ، علی‏القاعده اذهان سراغ کسانی می‏رفت که هنوز درگیر مسئله جنگ هستند. درصورتیکه پدیده‏ی جنگ، ابعاد مختلفی داشت که بعضاً بیرون از حوزه‏ی دغدغه‏ها و آگاهی‏های نیروهای نظامی بود. این مسئله باعث ‏شد که روایت جنگ، روایتی یک‏سویه شود. بشود روایت نظامیان یا روایت فرماندهان و سرداران. که البته آن هم بخشی از روایت جنگ بود، ولی همه‏اش نبود. روایت عمده که ناظر به حضور و نقش‏آفرینی همان مردم معمولی حامی انقلاب بود، مغفول ماند. همینطور، باقی ابعاد فرهنگی و اجتماعی جنگ. درهرحال جنگ، ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی داشت که همه‏ی جامعه‏ی ایران را درگیر کرد. حتی آن کسانی که به انقلاب باورمند نبودند. مثلاً ولی وقتی حمله به شهرها یا موشک‏باران آغاز ‏شد، آنها هم متاثر شدند. به تعبیری جامعه‏ی ایرانی، با همه‏ی اجزایش درگیر جنگ شد. مفهوم «دفاع مقدس مردمی» ناظر بر این است که همه‏ی این مردم که در این جنگ بودند، حتی‏الامکان باید در مورد جنگ حرف بزنند و هرکدام روایت خودشان را عرضه کنند. نباید در روایت چنین پدیده‏ی گسترده و بزرگی، انحصار ایجاد کرد. روایت کلان و کامل جنگ وقتی شکل می‏گیرد که تمام رزمندگان، تمام خانواده‏هایی که به هر نحو روند زندگی‏شان از جنگ متأثر شد، در مورد جنگ حرف بزنند. چه آن رزمنده‏ای که در ارگان‏های نظامی مانده است و چه رزمنده‏ای که به سر کار خودش برگشته و حالا مشغول زندگی روزمره‏ی خودش است. روایت سرباز باید کنار روایت سردار قرار بگیرد. روایت نیروهای داوطلب باید کنار روایت پرسنل نظامی قرار بگیرد. روایت اقشار و صنف‏های مختلف باید مجال طرح بیابند. وقتی چنین شد، آن زمان نگاه کامل‏تر و همه‏جانبه‏تری از جنگ خواهیم داشت. این اتفاقی است که هنوز نیفتاده و با آن فاصله‏ی زیادی داریم. همانطور که در جنگ توده‏ی مردم حامی انقلاب و نظام مجال یافتند تا بر اساس دغدغه‏های خود به شکل خودجوش ورود کرده و نقش‏آفرینی کنند، می‏شد در روایت جنگ هم از این ظرفیت عظیم مردمی بهره گرفت. ولی ما این کار را نکردیم. واقعیت این است وقتی ما یک‏سری نهاد و سازمان و بنیاد تأسیس می‏کنیم، که وظیفه‏ی سازمانی و قانونی و اداری‏شان اینست که در مورد جنگ اثر تولید و منتشر کنند، با امکانات و بودجه‏های فراوان، آن وقت دیگر عرصه برای حرکت‏های خودجوش و مستقل تنگ می‏شود. تبلیغ فرهنگ دفاع مقدس و روایت جنگ، می‏شود یک کار سازمانی و دولتی برای یک عده کارمند. ورود دولتی و حکومتی و از موضع بالا به این حوزه که از جنس فرهنگ است، انتقال این پیام به مخاطبان است که خودمان هستیم و هر کار لازم باشد می‏کنیم. پول و نیرو و سرمایه و امکاناتش را هم داریم. شما بفرمایید دنبال کار خودتان. این حوزه را به ما واگذار کنید! یعنی عملاً باعث شدیم آن حرکت‏های مستقل و خودجوش فرهنگی و انقلابی که خصوصاً در دوران جنگ خیلی نمود بارزی داشت به حاشیه برود. دغدغه‏ی فعالیت فرهنگی مستقل کم‏رنگ شود، و مردم این مسئولیت را به دولت واگذار کنند.

 

·        آیا می‏توان گفت که بخشی از دولتی‏بودن روایت جنگ تقصیر رسانه‏ها بوده که هر وقت می‏خواستند چیزی راجع ‏به جنگ منتشر کنند، سراغ سردارها و افراد مطرح می‏رفتند و نمی‏رفتند سراغ بدنه جنگ یا حتی به نظر شما می‏توان یک بخش آن را گردن سلیقه مخاطب انداخت؟ مثلاً گفت که سلیقه‏ی مخاطب این‏گونه می‏پسندد.

در مورد نقش رسانه با شما موافقم. قطعاً در دولتی‏شدن روایت جنگ، رسانه‏ها نقش‏آفرین بوده‏اند. به خاطر اینکه آنها هم با این موضوع سرسری برخورد کرده و اغلب سراغ راه‏های ساده‏تر و دردسترس رفتند. پرداخت رسانه‏ها به مقوله‏ی جنگ، یک پرداخت مناسبتی و موسمی است. رسانه‏ها، اغلب در چند مقطع مشخص از سال، به مناسبت‏های تقویمی و رسمی، با رویکرد و ادبیاتی شعاری و کلیشه‏ای سراغ جنگ می‏روند. به نوعی موضوع را سرهم‏بندی می‏کنند. گناهی هم ندارند. آنها هم مواجهه‏شان با این موضوع از جنس کارمندی و انجام وظیفه‏ی سازمانی است. در صورتی که جنگ آن‏قدر وجوه متکثر و متنوع دارد که می‏طلبد در تمام طول سال بدان پرداخته شود. از سوی دیگر، این پرداخت مناسبتی، خواسته و ناخواسته به تقلیل مسایل جنگ به برخی مسئله‏های خاص که ارزش رسانه‏ای و جذب مخاطب داشته باشند، انجامیده است. شما وقتی مثلاً به مناسبت آزادسازی خرم‏شهر می‏خواهید ویژه‏نامه‏ای برای فلان روزنامه بزنید، طبعاً جنس ورودتان باید متناسب آن مناسبت جنس جشن و پیروزی باشد. دیگر نمی‏توانی از برخی مباحث اجتماعی جنگ که آمیخته است با تلخی‏ها و ناکامی‏ها و سختی‏ها صحبت کنی. گو اینکه این با ذائقه‏ی عمومی جامعه هم نمی‏خواند. بنابراین پرداخت مناسبتی عملاً باعث شده است خیلی از ابعاد جنگ مغفول بمانند. خیلی از افراد دیده نشوند و خیلی از اقشاری که درگیر جنگ بودند مورد توجه قرار نگیرند.

در مورد سلیقه‏ی مخاطب بخشی از حرف‏تان درست است. ولی این را نباید فراموش کنیم که دستگاه‏های فرهنگی و تبلیغاتی و رسانه‏ها هستند که سلیقه مخاطب را شکل می‏دهند. به تعبیری ما خودمان مخاطب را بدعادت کردیم. خودمان این ذایقه را جوری پرورش داده‏ایم که در آثار مربوط به جنگ، دنبال یک رویکرد خاص باشد. و الا این مخاطب، مخاطبی است که جزو بدنه همین جامعه است که جنگ را با تمام وجود حس کرده است. 

 

·        این فقط در مورد جنگ نیست. کلاً مخاطبان رسانه در همه‏ی حوزه‏ها به دنبال چهره و ستاره هستند. همیشه به دنبال این هستند که در بین ستاره‏ها چه خبر است. یعنی در حوزه‏ی جنگ دنبال سردارها و در حوزه‏ی سینما دنبال سوپراستارها می‏گردند و برای همین ما همیشه به دنبال یک ستاره‏سازی و اسطوره‏سازی هستیم و مخاطب هم همیشه دوست دارد مسایل مربوط به ستاره‏ها را پیگیری کند.

این ستاره‏ها را هم رسانه است که می‏سازد و برجسته می‏کند. به علاوه که اگر با همین نگاه برجسته‏کردن و قهرمان‏سازی هم به سراغ شخصیت‏های مؤثر در دوران جنگ می‏رفتیم، الزاماً شاید فلان سردار قهرمان جنگ نمی‏شد و مهمتر از او فلان رزمنده معمولی یا فلان کارگر یا کشاورز یا فلان زن که در پشت جبهه و در گمنامی فعالیت می‏کرده، اینها قهرمان جنگ ما می‏شدند. البته در چند سال اخیر این روند کمی بهتر شده و برخی اسامی جدید را هم می‏شنویم و می‏بینیم در کتاب‏های خاطرات به اینها هم پرداخته می‏شود. موفقیت‏ همین کتابها خود نشان می‏دهد که اگر ما به سراغ  این قبیل چهره‏ها برویم جامعه می‏پذیرد و می‏پسندد. لذا مخاطب را ما می‏سازیم و رسانه‏ها و دستگاه‏های فرهنگی و تبلیغی هستند که این سلیقه را شکل می‏دهند و ذائقه را تغییر دهند.

 

·        دفاع مقدس مردمی و دولتی را نمی‏شود فراتر از بحث روایت جنگ دید؟یعنی مثلاً بیاییم بررسی کنیم که در کل ماجرای دفاع مقدس که شکل گرفت نقش مردم بیشتر بود یا نقش دولت؟

می‏شود؛ ولی اینجا یک ملاحظه‏ی مهم وجود دارد. آن هم اینکه باید گفتمان حاکم مقطع پیروزی انقلاب و سال‏های نخست انقلاب که هنوز نظام در حال شکل‏گیری و تثبیت است را مدنظر داشته باشیم. لااقل در آن مقطع، این مرز‏بندی که ما امروز بین مردم و حاکمیت فرض می‏کنیم به این شکل وجود نداشته. خیلی از همین نیروهای نظامی که بعدها پست و مقام گرفتند از دل مردم انقلابی بیرون آمدند و با منظر اعتقادی وارد جنگ شدند. به تعبیری این‏طور نبود که مثل ارتش، یک سازمان نظامی متصلب و سازمان‏یافته و دارای سلسله مراتب داشته باشیم و بعد در کنار آن و با یک مرزبندی مشخصی از آن، مردم را هم داشته باشیم که وارد بدنه شده باشند. لااقل در چند سال اول جنگ نمی‏شود به شکل قاطعی این تفکیک را انجام داد. در سال‏های اول انقلاب و جنگ، به تبع غلبه‏ی فضای شورمندانه و انقلابی، هنوز ادبیات داوطلبانه و مردمی حامی انقلاب حاکم است. رهبری حضرت امام، بدنه‏ی جامعه را با انقلاب و مسایل انقلاب پیوند داده بود. ولی به تدریج این حضور مردمی، کم‏رنگ می‏شود. نهادهای انقلابی که براساس نیازها و ضرورت‏های خاص و در شرایط خاص سال‏های نخست انقلاب، شکل گرفته بودند، به تدریج برای ادامه‏ی حیات خود، آن هم در شرایطی که دیگر ضرورت‏های هنگام تأسیس به آن شکل موضوعیت نداشتند، روندی را در پیش می‏گیرند که در خاتمه آن‏ها را به یک سازمان اداری مبدل می‏سازد. یعنی آن حرکت مردمی و پویا و سیال و انعطاف­پذیر، جای خود را می‏دهد به سازمان‏هایی خشک و با نظمی متصلب و رسمی. آن شکل بی‏فرم و حتی به اقتضای رویکرد انقلابی فرم‏گریز جای خود را می‏دهد به یک نظم‏گرایی افراطی.

 

·        عده‏ای از کارشناسان معتقدند که در مقام قیاس، یک یادواره‏ی دفاع مقدس مردمی که به صورت خودجوش برگزار می‏شود خیلی مؤثرتر از یک یادواره‏ی سازمانی است که ممکن است اتفاقاً خیلی بزرگتر و مفصل‏تر هم باشد. نظر شما چیست؟

همین‏که یادواره‏های شهدا که در گذشته در مساجد محلات و با تلاش و هزینه‏ی اهل محله و همت جوانان مسجدی برگزار می‏شد، الان و مخصوصا در شهرهای بزرگ مانند تهران تبدیل شده‏اند به کنگره‏ها و سمینارهای بزرگ رسمی و پرهزینه که در سالن‏های بزرگ برگزار می‏شوند، خود محصول طبیعی تبدیل نهضت به نهاد است و غلبه نگاه و رویکرد سازمانی و دولتی است. گرچه ممکن است استدلال برخی از مسئولین این باشد که ما این‏طوری گستره‏ی مخاطب بیشتری را هدف قرار می‏دهیم و درظاهر امر حق با آنهاست. اما از این نکته غفلت می‏شود که این کمیت‏گرایی در جذب مخاطب، به کاهش کیفیت مخاطب می‏انجامد. بسا که همان یادواره‏ی کوچک محلی و مسجدی به مراتب تاثیرگذاری بیشتری داشته باشد از بهمان سمینار بزرگ شهری و کشوری. یادواره‏ها یک مثال اند. در دیگر مقولات هم متاسفانه غلبه‏ی همین نگاه اداری را می‏بینیم. بسیاری از فعالیت‏هایی که در حوزه‏ی دفاع مقدس انجام می‏شود با همین رویکرد است. رویکردی که می‏خواهد کارهای بزرگ با هزینه‏های گزاف و کلان و توسط سازمان‏ها و نهادهای بزرگ انجام بدهد و نتیجه این می‏شود که فعالیت‏های مردمی خودجوش در کنار فعالیت‏های پرهزینه اصلاً دیده نمی‏شود. از یادواره‏ها بگیرید تا بحث تلخ بازسازی گلزارهای شهدا تا باقی حوزه‏های فرهنگ. ما امروز در عرصه‏ی فرهنگ با رویکردهای اداری و بیگانه با رویکرد مردمی و خودجوش و مستقل و خودانگیخته مواجه‏ایم. رویکردی که این باور اشتباه را به مردم منتقل می‏کند که در مورد جنگ نمی‏خواهد شما کاری کنید. ما نیرو داریم، سرمایه داریم، کتاب چاپ می‏کنیم، فیلم می‏سازیم، یادواره برگزار می‏کنیم و... . تمام کارها با خودمان. نه فقط این، بلکه فعالیت‏های خودجوش و خودکفا تحمل نمی‏شوند.

 

·        به نظر شما این تفکر که در جاهای دیگر هم دیده می‏شود از جانب خود مردم نیست؟یعنی مردم در این حوزه‏ها از نظام‏شان توقع ندارند؟ عده‏ای معتقدند در حوزه‏هایی که جنس کار طوری است که باید مردمی باشد مثل دفاع مقدس یا هیئت‏های عزاداری و... حاکمیت با یک دوگانگی روبه‏روست. از طرفی مردم متوقع‏اند و از طرفی با ورود سازمانی کار خراب می‏شود. نظر شما چیست؟

درست است. این نیاز به وجود آمده. ولی حرف اینست که این نیاز و مطالبه غلط را خود دولت در ذهن مردم پدید می‏آورد. همان مثالی که زدید مثال خیلی خوبی است. ما یک سرمایه‏ی فرهنگی غنی دافریم به نام مجالس و هیئت‏های مذهبی که در طول تاریخ به پشتوانه‏ی مردم برگزار می‏شدند و همیشه هم به حیات خود ادامه ‏داده‏اند. تمام اجزای اینها مردمی بودند. از تامین هزینه‏ها گرفته تا مدیریت و سازماندهی افراد و تقسیم کار و... . الحمدالله هنوز هم بسیاری از مجالس با همین روند اداره می‏شوند. اما کار کجا خراب می‏شود؟ وقتی دولت می‏خواهد متولی هیئت‏ها شود. اوایل انقلاب در مقطعی چنین رویکردی به وجود آمد که حالا که انقلاب پیروز شده، باید هیئتها بروند زیر بلیط حکومت. یک باور غلطی را هم برخی جوانان انقلابی دنبال می‏کردند که اعتقاد داشتند حالا که انقلاب پیروز شده ما دیگر نیازی به روضه‏خوانی و عزاداری نداریم و اینها باید تبدیل شوند به جلسات سخنرانی و بنشینیم بحث کنیم و اساس انقلاب را تبیین کنیم و... ما گریه می‏کردیم که انقلاب پیروز شود حالا که پیروز شده باید تعطیل شود. شما اگر مراجعه کنید در صحیفه امام موجود هست که چندبار حضرت امام با این قضیه به شدت مخالفت کردند و به میدان می‏آمدند و بحثشان هم این بود که جوان‏هایی که این حرف‏ها را می‏زنند نمی‏فهمند هدف این عزاداری‏ها چیست. اصلا گریه‏ی ما، گریه‏ی سیاسی است و تاکیدی که امام داشتند که عزاداری باید به همان شکل سنتی برگزار شود برای جلوگیری از ورود همین سنخ رفتارهای غلطی بود که اول انقلاب می‏خواست وارد شود و اگر وارد می‏شد معلوم نبود الان واقعاً از این سرمایه چه باقی می‏ماند. امام محکم ایستادند و نگذاشتند که عزاداری‏ها فرضاً یکی از وظایف سازمان تبلیغات اسلامی بشود. اقداماتی که ظاهرا با اهداف خیرخواهانه و حمایتی توسط برخی نهادهای فرهنگی در راستای ارایه‏ی خدمات به هیئات انجام می‏شود، از آسیب‏هایی است که از همین نگاه سازمانی ناشی می‏شود. متاسفانه بعضی از مسئولین با اقدامات‏شان این نگاه غلط را به مردم منتقل می‏کنند که وقتی چیزی به نام دولت وجود دارد پس همه چیز باید زیر نظر و با دخالت دولت باشد. برای همه چیز باید ساختار سازمانی تعریف کرد. یک سازمان‏گرایی افراطی و غیرمدبرانه. غافل از آنکه خیلی اوقات باید همین اشکال خودجوش و به ظاهر نامنظم مردمی را به همین شکل دست‏نخورده  باقی گذاشت. خصوصاً در عرصه‏ی حساسی مثل فرهنگ. ما به همان میزان که دخالت می‎کنیم به همان میزان نیاز کاذب ایجاد می‎کنیم و به همان میزان هم آن پدیده را خراب می‎کنیم

 

·        من هنوز کامل قانع نشدم که دلیل اصلی شما برای اینکه می‏گویید مسئولین این توقع را ایجاد کردند چیست. به نظر من بعضی از مردم اعتقاد دارند که اصلاً انقلاب کردند که حاکمیت انجام این امور را به عهده بگیرد.

من اعتقاد دارم که مردم از اول این دید را نداشتند. یک مثال دیگر می‏زنم. فرض کنید همین مواردی که هرازگاه پیش می‏آید که کسی در گوشه‏ای از دنیا به مقدسات توهین می‏کند. مثل همین توهین به پیامبر اکرم(ص). در این مواقع شما می‏بینید افکار عمومی مسلمانان و بدنه‏ی بیدار و فعال امت اسلامی در کشورهای مختلف بلافاصله عکس العمل نشان می‏دهد. تجمعات و اعتراضات و تحصن‎ها و رفتارهای اعتراضی آغاز می‏شود و موجی از خروش و اعتراض به راه می‏افتد. در همه‏ی کشورهای اسلامی این اعتراض‏ها خودجوش و بدون حمایت و حتی موافقت دولت است. اما جالب است در کشور ما که شعار ام‏القرایی جهان اسلام را سر می‏دهیم، معمولاً این قبیل واکنش‏ها در ابعادی به مراتب کوچکتر و با فاصله‏ی زمانی قابل توجهی از دیگران آغاز می‏شود. چرا؟ چون غیرت دینی و باورمندی مردم مسلمان ایران کمتر از دیگر مسلمین است؟ نه. به خاطر آنکه ما مردم‏مان را عادت داده‏ایم به اینکه منتظر بمانند تا نهادهای متولی این قبیل کارها مثلاً شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی بیانیه صادر کنند و احیاناً مکان و زمان راهپیمایی اعتراضی که اغلب هم قبل یا بعد نمازجمعه است! را اعلام کنند. آن هم به شکل بی‏روح و کلیشه‏ای. این به خاطر همین بدعادت‏کردن است. به خاطر توقع نابه‏جا ایجادکردن است که حتی به اسم مدیریت و هماهنگی، اساساً چیزی به نام تبلیغات اسلامی مستقل و خودجوش مجال بروز نمی‏یابد. و باز شاهدیم در همین فضا، آن دسته از اقشار که کمتر در شعاع اثرگذاری این نهادهای متولی هستند و به عبارت دیگر نظم و سامان رسمی کمتری دارند، مثل گروهها و تشکلهای دانشجویی یا طلاب، فعال‏تر و پرشورتر و به موقع‏تر عمل می‏کنند. چون اینها هنوز کمتر به این بوروکراسی افراطی تن داده‏اند. پس نه فقط در عرصه‏ی دفاع مقدس، بلکه در عرصه‎های فرهنگی دیگر هم ما رفتارهای انقلابی و دینی خودجوش و خودانگیخته را با تصمیم‎گیری‎های سازمانی تحدید کرده‏ایم. این ماحصل رویکرد نهادهای تبلیغاتی و فرهنگی نظام است که برای خودشان تصدی‎گری حداکثری در تمام اموری که مربوط می‎شود به باور و فرهنگ مردم قائل شده‏اند. اینکه چون ما بنیاد حفظ آثار دفاع مقدس هستیم، یا چون ما سازمان تبلیغات اسلامی هستیم، یا چون ما مرکز رسیدگی به امور مساجد هستیم، پس هرآنچه که در مورد جنگ یا تبلیغات اسلامی یا مسجد است باید زیرنظر ما و با دخالت و مدیریت و نظارت ما باشد. خب این حرف غلطی است. معلوم است که این رویکرد لاجرم به شکست می‏رسد. نمونه‏اش را در مورد مدیریت‏کردن از بالا و دستوری هیئت‎های مذهبی شاهدیم. هنوز مسئولین ما متوجه نیستند که امور فرهنگی و دینی را نمی‏شود و نباید با بخشنامه و دستورالعمل و فرمان اصلاح و مدیریت کرد. برای همین است که جامعه هم این رفتارها را پس می‎زند. می‏خواهیم گلزار شهدا را بازسازی کنیم، دستور العمل صادر می‏کنیم. می‏خواهیم وضعیت برنامه‏های فرهنگی مساجد را بهبود ببخشیم، دستورالعمل صادر می‏کنیم. می‏خواهیم آسیب‏های عزاداری را اصلاح کنیم دستورالعمل صادر می‏کنیم. می‏خواهیم مردم کتابخوان‏تر شوند، دستورالعمل صادر می‏کنیم. بعد هم که جامعه این رفتار را پس می‏زند، متوسل به زور می‏شویم. سرباز نیروی انتظامی را می‏فرستیم به مصاف عزاداران حسینی!

ادامه‏ی این رفتارها باعث شکاف بین مردم و نظام می‏شود. اعتماد متدینین جامعه را به مسئولین فرهنگی از بین می‏برد. کما آنکه در مواردی از بین برده است. در جامعه‏ی مذهبی دین‎دارمان خیلی از هیئت‎ها و جریان‎های مذهبی هستند که از اول هیچ تعاملی با نهادهای حکومتی برقرار نکردند و هنوز هم دارند مسیر مستقل خودشان را ادامه می‎دهند و باور هم دارند که این راه درست است. ما باید بپذیریم که نباید و نمی‏شود همه چیز را سازمانی مدیریت کرد. هر مقوله را هم که بشود، فرهنگ را نمی‏شود. من معتقدم در جمهوری اسلامی اگر شما بخواهید از ارزش‎ها دفاع کنید، اگر بخواهید تبلیغات دینی کنید، اگر بخواهید به تبلیغ فرهنگ دفاع مقدس بپردازید، حتی اکر بخواهید از انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی دفاع کنید، باید مستقل از نهادهای رسمی و حکومتی و به صورت خودجوش و خودبسنده فعالیت کنید. کاری که بیلان کاری نداشته باشد و وظیفه‏ی سازمانی‏تان نباشد و برای آن حقوق نگیرید و ردیف بودجه مشخص نداشته باشد. حتی برگزاری راهپیمایی 22بهمن را باید به گروه‏های مردمی و مسجدی واگذار کرد. چه رسد به فعالیت‏های دینی.

گرچه همانطور که گفتم ما ذائقه‏ی مخاطب را خراب کردیم و این ذائقه‏ی خراب باعث شده که توقع بی‎جا هم ایجاد شود. این توقع بی‏جا یک انفعالی را در ما ایجاد کرده که وظایف معمول یک شهروند مسلمان عضو امت اسلامی را هم انجام نمی‎دهیم. این را هم بگویم که مانع تغییر وضعیت موجود، تنها مدیران و مسئولین نیستند. خیلی اوقات خود فعالان فرهنگی هم نمی‏خواهند این تغییر ایجاد شوند. همان بدعادت‏شدن که عرض کردم. یکی از دلایل‏شان هم ترس از مواجهه با مخاطب است. می‏ترسند که اگر بودجه‏ی دولتی‏شان قطع شود، نتوانند از طریق مخاطب جذب بودجه کنند. به تعبیری هنوز به آن بلوغ نرسیده‏اند که پول توجیبی‏شان قطع شود. و فکر هم می‏کنند که نمی‏شود به این بلوغ و استقلال مالی رسید. ولی من معتقدم راه حل این مشکل، مواجه‏شدن با آن است نه فرار از آن و پاک‏کردن صورت مسئله. باید با بحران مخاطب مواجه شد. باید سختی تأمین مالی را چشید و تجربه کرد. حتی باید شکست در فعالیت‏های فرهنگی و دینی و انقلابی را تجربه کرد. ورشکستگی را تجربه کرد. زمین‏خوردن را تجربه کرد. استقلال و بلوغ و بالندگی و رشد ماحصل همین تجربه‏هاست. اگر خیال‏تان راحت بود از بابت اینکه مثلاً نشریه‏تان چاپ خواهد شد. چه فروش برود یا نرود و این فرقی نکند در ادامه‏ی فعالیت نشریه، مطمئن باشید که در بحث تأثیرگذاری به بن‎بست می‎خورید. ویژه‎نامه‎های رایگان تمام‏رنگی با کیفیت سازمان و نهادی که از پول بیت‏المال منتشر می‏شوند، به اندازه‏ی یک جزوه‏‏ی زیراکسی سیاه سفید که با هزینه شخصی و مستقل تهیه شده نمی‏تواند اثرگذاری عمیقی داشته باشد.

در چنین فضایی، این حرف‏ها شاید آرمانی به نظر برسد. ولی واقعیت آن است که از اول این‎طور نبوده و من فکر می‎کنم در آینده هم می‎توان طوری مدیریت کرد که این روند اصلاح شود.

 

·        ما تا اینجا با دید مثبت صحبت کردیم. به نظر شما از دید دیگری هم می‎شود به این قضیه نگاه کرد که یک تفکری از روی عمد و قصد یک سری کارها را انجام داده است. مثلا شما فرض کنید که همین بحث قبور شهدا و یکسان‏سازی و این داستان‎ها. ما می‎گوییم که اینها از روی عمد نبوده است. یک نیت خیری داشتند و جلو آمدند این همه اعتراضات مردمی و اعتراضات فعالین فرهنگی یک بار تجربه کردند در شهرستان دیدند خراب شد و یک بار دیگر تجربه کردند دیدند خراب شد. ولی یک قدرتی پشت این تجربه هست که نمی‏دانم هدفش چیست. ولی این کار را پیش می‏برد. به نظر شما این هم ممکن است وجود داشته باشد؟ یعنی یک جریانی در بدنه‏ی حاکمیت شکل گرفته باشد که به عمد بنای بر تحریف در یک‏سری از جاها و تغییر در یک‏سری جاها را داشته باشد برخلاف نظر مردم و دلسوزانه هم نباشد.

من به شخصه تاکنون به چنین تحلیلی نرسیده‏ام و شواهدی ندارم که بگویم چنین روندی کاملاً سازماندهی‏شده در یک فرضاً اتاق فرمان خاص است. به نظرم شاید درست‏تر باشد که بگوییم این رویکرد ماحصل فاصله‏گرفتن از متن مردم و درگیرشدن در سازمان و نظم خودساخته‏ی این نهادها است. و مسئولینی که چون بسیاری‏شان سابقه‏ی نظامی دارند، عادت کرده‏اند در همه‏جا با رویکرد و خوی و منش نظامی و جنگی برخورد ‏کنند. یعنی از موضع بالا و به‏فرموده می‏خواهند کار را پیش ببرند. درصورتی‏که جنس فرهنگ، به‏فرموده‏ای نیست و کار فرهنگی، سرهنگی پیش نمی‏رود. من فکر می‏کنم بیش‏تر از اینکه ما با آدم‏های مغرض توطئه‏گر مواجه باشیم با مسئولینی مواجهیم که جنس فرهنگ را نمی‏شناسند. مسئولینی غیرمتخصص در این حوزه که جایشان اینجا که هستند نیست. به اشتباه مدیر فرهنگی شده‏ا‏ند. اگر فرمانده یک پادگان بودند، شاید موفق‏تر بودند. اگر فرهنگ را می‏شناختند، نحوه‏ی تعامل‏شان فرق می‏کرد. متاسفانه اغلب خودشان را هم بی‏نیاز از مشورت‏کردن و تعامل‏کردن می‏دانند. در اتاق‏های دربسته تصمیم می‏گیرند و بعد هم آن را ابلاغ می‏کنند. بعد هم که نتیجه‏ی مطلوب را نمی‏گیرند، سرخورده می‏شوند و به جای شناسایی و رفع اشکال، متهم‏تراشی و فرافکنی می‏کنند و توپ را به میدان مخاطبان‏شان می‏اندازند. البته نمی‏شود احتمال حضور مدیران و تصمیم‏گیران یا مشاوران مریض و مغرض را لااقل در سطوح میانی و پایینی مدیریت‏های فرهنگی به کلی نفی کرد.

 

·        اگر نکته‏ی پایانی دارید بفرمایید.

من امیدوارم بتوانیم این روند حاکم در مدیریت فرهنگی را اصلاح کنیم. به نظرم رسانه‏ها خیلی می‏توانند در این راستا مؤثر عمل کنند. باید گفتمان‏سازی کرد تا آرام آرام تبدیل به یک مطالبه و فرهنگ شود. در بحث دفاع مقدس مردمی هم معتقدم ما وقت زیادی برای ثبت داده‏هایی که از جنگ مانده است نداریم. بعضی از کارها که امروز می‏شود انجام داد را قطعاً در آینده نمی‏توانیم. مثل ثبت سرگذشت‏ها و روایت‏های مردمی که درگیر جنگ بودند. به هر حال نسلی که جنگ را تجربه کرده است، سن بالایی دارد. تا زمان هست باید اینها را دریابیم. تا زمان هست باید حرف‏ها و روایت‏هایشان را بگویند و ثبت شود و بعد از دل اینها پژوهش‏های دقیق و روشمند شکل بگیرد. حداقل در زمینه گردآوری داده‏های جنگ، زمان به نفع ما نیست.

 

مصاحبه‏کننده: مرتضی اعتمادسعید


برچسب‌ها: دفاع مقدس مردمی, جنگ ایران و عراق, مدیریت فرهنگی
به قلم محسن حسام مظاهری  | لینک  |